Τα γεγονότα είναι σεβαστά. Τα σχόλια ελεύθερα.

Image description goes here Image description goes here Image description goes here

Πρόσωπα και ιδέες:

Ο άγνωστος Μαξίμ Γκόρκι

(1868-1936)


Γράφει ο Δημοσθένης Γεωργοβασίλης

1. H λάμψη και η σκιά της δόξας: Είναι εξόχως δύσκολο ή σχεδόν αδύνατο το έργο του μελετητή, ο οποίος θα αποτολμούσε να αξιολογήσει και να εντάξει στις δέλτους της ιστορίας προσωπικότητες και έργα τους, που προκάλεσαν στους συγχρόνους τους λατρευτικό θαυμασμό ή θανατηφόρα πολεμική. Και η κρίση είναι πάντα διαβλητή, όταν γίνεται υπό το κράτος θυμικών καταστάσεων και ιδιοτελών σκοπιμοτήτων.

Έτσι και η δόξα, που παρακολουθεί τον Ρώσο μεγάλο συγγραφέα Μαξίμ Γκόρκι από το 1895, όταν σ’ ένα από τα μεγαλύτερα περιοδικά της Μόσχας δημοσιεύθηκε το διήγημά του Τσελκάς, μέχρι την ημέρα (18-6-1936) του μυστηριώδους θανάτου του, αλλά και μέχρι το 1990, που αυτοδιαλύθηκε ο ουτοπικός μύθος του «υπαρκτού σοσιαλισμού», άρχισε να επισκιάζεται ή να απαστράπτει περισσότερο από αποκαλύψεις, που έρχονται στο φως. Είναι γνωστό βέβαια ότι όσο υψηλότερο είναι το ανάστημα των μεγεθών που κρίνονται, τόσο μακρύτερη είναι και η σκιά του. Γιατί υπάρχουν πρόσωπα και κατορθώματα, που η λάμψη τους συνεχώς εκπέμπεται εκτυφλωτική, όσο ακόμη δε βρίσκεται κάποιος να την αναλύσει φασματοσκοπικώς, δηλ. όσο ακόμα δεν ήρθαν στο φως όλα τα δεδομένα, που θα επιτρέψουν μια νηφάλια αποτίμηση. Και η μαζική λατρεία νευρώνει ένα διαρκώς ανακυκλούμενο και διευρυνόμενο μύθο. 

2. Πείσμα στις εναντιότητες: Σήμερα όμως γνωρίζουμε ακόμα και στον τόπο μας, όπου έχουν μεταφραστεί σχεδόν όλα τα σημαντικότερα έργα και διδαχθεί από σκηνής τα σπουδαιότερα θεατρικά κατορθώματα του συγγραφέα αυτού, ότι ο Γκόρκι, παιδί άγριας βιοπάλης και απάνθρωπης παιδικής και εφηβικής μοίρας, δεν αξιώθηκε να φοιτήσει τυπικά παρά μόνο στις δύο πρώτες τάξεις του Δημοτικού· ήταν όμως αυτοδίδακτος και εμμανής αναγνώστης βιβλίων ανθρωπογνωσίας και κοινωνικής προβληματικής· ήταν ένας ασυμβίβαστος αγωνιστής για την ηθική ορθοστασία και την κοινωνική δικαιοσύνη του ανθρώπου. Ένας νέος, έρημος και απροστάτευτος, αποχειροβίωτος και περιπλανώμενος ανά τους ατέρμονες ορίζοντες της μεγάλης εκείνης χώρας με πυξίδα την πίστη του στον άνθρωπο. Από τον πονεμένο ανασασμό εκείνης της μεγάλης χώρας γέμιζε την ψυχή του με την αύρα της γνώσης για το μεγάλο αγώνα. Ήταν ο ασυμβίβαστος άνθρωπος, που στα δεκαεννιά χρόνια της ζωής του, απογοητευμένος κυρίως από την αβάσταχτη μοίρα του και τις ακαταπάλαιστες εναντιότητες του τσαρικού καθεστώτος, αποπειράθηκε (1887) να αυτοκτονήσει βυθίζοντας μια σφαίρα στον πνεύμονα· μόνο που εκείνη η σφαίρα τον προίκισε με μια ολοζωής τυραννική σύντροφο, τη φυματίωση! Αλλά και ως ερωμένη με μια ακαταγώνιστη ηγερία, την αισιοδοξία. Κι αφού σώθηκε από κείνη τη φοβερή στιγμή, έγινε ένας άλλος, οπλίστηκε με σκληρό πείσμα για τον αγώνα και τη νίκη. Έκτοτε η αισιοδοξία έγινε το κέρας της Αμάλθειας, που αδιάλειπτα πλουτοδοτούσε με παρηγοριά, ελπίδα και επαναστατικό πείσμα τους ταπεινούς και καταφρονεμένους. 

3. Ο πόνος ως πρόξενος της γνώσης: Προικισμένος από τη φύση με ένα δυνατό ερευνητικό ένστικτο, εκείνο της περιέργειας, του θαυμασμού και του διακαούς πόθου για κατάκτηση της γνώσης, κατά τις αδιάκοπες περιπλανήσεις του αποθησαύριζε στις αποθήκες της συνείδησής του τα πλούτη των πικρών εμπειριών του τόσο από τη δική του ζωή όσο και εκείνη των παρόμοιων μ’ αυτόν. Οι τύποι, που μαγνήτιζαν την προσοχή του και διαφλόγιζαν τα ενδιαφέροντά του, ήταν οι αλήτες, οι απόκληροι, οι καταφρονημένοι, οι κατάδικοι, οι πόρνες, οι εγκληματίες, όλοι όσοι δεν είχαν υπό τον ήλιο μοίρα. Μ’ όλους αυτούς τους δύστυχους και πικραμένους αδελφούς του ταύτιζε και τη δική του πικρή ζωή. Και γι’ αυτό ως συγγραφέας αντικατέστησε το όνομά του από Αλεξέι Πεσκώφ σε Μαξίμ Γκόρκι, που θα πει «Πικρός στον υπέρτατο βαθμό». Γιατί ο πόνος είναι πατέρας της συλλογής, της περισυλλογής και της συμπόνιας. 

4. Ο πόθος για τη μόρφωση: Η ανεπιτυχής προσπάθειά του το 1880 να εγγραφεί στο πανεπιστήμιο του Καζάν τον έφερε σε επαφή με το επαναστατικό κίνημα, που το διαθέρμαιναν οι ιδέες του σοσιαλισμού, οι οποίες από το 1848, ευθύς μετά την αποτυχία της επαναστάσεως των Γερμανών και τη δημοσίευση του «Κομουνιστικού Μανιφέστου» των Μαρξ / Ένγκελς, διαχέονταν ολοένα και επαναστατικότερα, κυρίως ανάμεσα στα στρώματα της τρίτης κοινωνικής τάξης. Στο Καζάν ο Γκόρκι αναγκάσθηκε να εργαστεί ως βοηθός σε ένα αρτοποιείο, το οποίο όμως λειτουργούσε και ως κρυφή βιβλιοθήκη μυστικού μαρξιστικού κύκλου. Διαβάζει με ιερό ζήλο και ως αυτοδίδακτος στοιβάζει χωρίς σύστημα στη συνείδησή του γνώσεις, που όμως δεν είναι ικανές να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα σ’ αυτόν και τους κανονικούς φοιτητές. Και η απόρριψή της υποψηφιότητάς του από το πανεπιστήμιο του Καζάν λένε πως ήταν κι αυτή ένας λόγος, και μάλιστα βασικός, που τον οδήγησε στο διάβημα της αυτοκτονίας. 

5. Η αστυνομία και οι σπιούνοι της: Από το 1889 ο Γκόρκι βρίσκεται συνεχώς κάτω από το μάτι της τσαρικής αστυνομίας. Το 1892 αρχίζει τη λογοτεχνική του σταδιοδρομία με τη δημοσίευση στον επαρχιακό τύπο της Τιφλίδας του μυθιστορήματός του «Μάκαρ Τσουντρό». Το 1895 στη Αγία Πετρούπολη δημοσιεύεται το μεγάλο διήγημά του «Τσελκάς». Το 1901 στην ίδια πόλη συμμετέχει σε μια μεγάλη φοιτητική διαδήλωση, η οποία καταπνίγεται στο αίμα. Ο Γκόρκι αμέσως συνθέτει ένα επικό ποίημα με τίτλο «Το πουλί της καταιγίδας». Η καταιγίδα, που προμηνούσε το πουλί εκείνο, με τη δύναμη της οργής, τη φλόγα του πάθους και τη βεβαιότητα της νίκης, γίνεται αντιληπτή από τους επαναστατικούς κύκλους ως επανάσταση και το ποίημα από χέρι σε χέρι καταχωρίζεται σε σχετικές συλλογές και γίνεται τραγούδι του λαού. Την ίδια χρονιά σημειώνει μεγάλη επιτυχία το θεατρικό του «Ο μικροαστός», ενώ το 1902 με το επίσης θεατρικό «Νυχτερινό άσυλο», το γνωστό με τον τίτλο «Στο Βυθό», προκαλείται η αντίδραση του καθεστώτος. Επειδή συνυπέγραψε τη δήλωση διαμαρτυρίας για τα θύματα της φοιτητικής διαδήλωσης της Πετρούπολης, εξορίζεται στην Κριμαία. Ο τσάρος Νικόλαος Β ακυρώνει την εκλογή του Γκόρκι ως επίτιμου μέλους της Ακαδημίας των Επιστημών. Διαμαρτύρονται οι μεγάλοι συγγραφείς Τσέχωφ και Κορολένκο και παραιτούνται από μέλη της Ακαδημίας. Ο Γκόρκι φυλακίζεται το 1905, διότι διαμαρτυρήθηκε για τον σφαγιασμό πολλών άοπλων πολιτών κατά τη διαδήλωση της 9 Ιανουαρίου 1905, την γνωστή ως «Ματωμένη Κυριακή της Πετρούπολης». Ξεσηκώνεται θύελλα διαμαρτυριών από τον τύπο του Εξωτερικού και το καθεστώς αναγκάζεται να τον αποφυλακίσει. 

6. Η πρώτη εξορία: Μετά την επανάσταση του 1905 η σκληρότητα του καθεστώτος χαλαρώθηκε κάπως. Ο Γκόρκι γνωρίζεται με το Λένιν και συνεργάζεται στο περιοδικό «Νέα Ζωή», που το είχαν ιδρύσει μαζί. Πάλι σκληρύνεται το καθεστώς. Ο Γκόρκι φεύγει για τη Γαλλία και τις ΗΠΑ, όπου προσπαθεί, αλλά χωρίς αποτέλεσμα, να εξασφαλίσει πόρους για την Επανάσταση και να εμποδίσει χορήγηση δανείων προς το τσαρικό καθεστώς. Αυτό ήταν η αιτία να απαγορευτεί η επιστροφή του στην πατρίδα. Κοντά στη Ν. Υόρκη και σ’ ένα αγροτικό σπίτι πάνω στο βουνό Adirondack γράφει το μυθιστόρημά του «Μάνα». Ο Λένιν αργότερα θα το χαρακτηρίσει ως το μόνο «θετικό παράδειγμα για τη σοβιετική λογοτεχνία» και το συγγραφέα του ως «κλασικό υψηλού ύφους». Έτσι από το 1907 μέχρι το 1913 ο Γκόρκι διαμένει στο Κάπρι της Ιταλίας, όπου εργάζεται πυρετωδώς για την Επανάσταση. Εκεί και με τη βοήθεια των συνοδοιπόρων του Λουνατσάρσκι και Μπογκντάνοφ ιδρύει σχολή για επαναστάτες και προπαγανδιστές. Αλλά ο Λένιν αντέδρασε και η σχολή δεν ευδοκίμησε. 

7. Σύγκρουση υπέρ της θρησκείας και της επανάστασης: Αλλά εκείνη την εποχή έρχεται για πρώτη φορά σε σύγκρουση με το Λένιν. Για το Γκόρκι η θρησκεία ήταν και παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του μια κοινωνική δύναμη, που για τον ψυχισμό του λαού παίζει πολύ σπουδαίο ρόλο. Γι’ αυτό όχι μόνο δεν έπρεπε να καταπολεμηθεί από τους μαρξιστές, αλλά έπρεπε να υποστηριχθεί ως σχεδία της πίστης του λαού. Για να αντλήσει σχετικά επιχειρήματα, προσέγγισε τις θεωρίες των Γκότερμπάουερ και Αλεξάντερ Μπογκντάνωφ, οι οποίοι είχαν κατακριθεί από το Λένιν για «παρέκκλιση από το Μαρξισμό». Η σύγκρουσή του αυτή εξελίσσεται κυρίως γύρω από το έργο του «Η εξομολόγηση» (1908). Σ’ αυτό ο Γκόρκι προσπαθεί να συμφιλιώσει το Χριστιανισμό με το Μαρξισμό. Αλλά και το 1913 η σύγκρουση αναζωπυρώθηκε, όταν ο Γκόρκι αντιτάχθηκε στην πολεμική, που ασκούσε η ηγεσία του επαναστατικού κινήματος κατά του έργου του Ντοστογιέφσκι, γιατί δήθεν αποσυνθέτει την κοινωνία, και ζητούσαν «να παραμερισθεί κάθε σχετική συζήτηση περί Θεού».

Αλλά και οι επιφυλάξεις του Γκόρκι σχετικά με το χρόνο έναρξης της μεγάλης Επανάστασης (Οκτώβριος 1917) τον είχαν φέρει σε εντονότερη σύγκρουση με το Λένιν. Ο Γκόρκι ήδη από ηλικίας 20 ετών εργαζόταν πυρετωδώς και αδιακόπως για την επανάσταση, νόμιζε όμως ότι ο ρωσικός λαός δεν ήταν ακόμη αρκετά ώριμος για κάτι τέτοιο. Η επανάσταση έπρεπε να επικρατήσει αμέσως και να μην εξελιχθεί σε εμφύλιο πόλεμο, όπως δυστυχώς και έγινε. Ο λαός μέσα από την πλατιά και βαθιά διαφώτιση έπρεπε να αποκτήσει την αναγκαία συνείδηση, για να βγει μόνος του με τον αγώνα του μέσα από τα τέλματα της αθλιότητάς του. Ο Γκόρκι είχε το φόβο ότι η δικτατορία του προλεταριάτου θα μπορούσε να οδηγήσει σε διάλυση και εκμηδένιση τη μοναδική αληθινή δύναμη, που είχαν τότε οι πρωτοστάτες του κινήματος, οι πολιτικά εκπαιδευμένοι μπολσεβίκοι εργάτες. Κι αν η δύναμη αυτή εξοντωνόταν, τότε και η ιδέα της κοινωνικής επαναστάσεως θα εκφυλιζόταν και θα χρεοκοπούσε. 

8. Μέριμνα για τον πολιτισμό και η αντίδραση: Ο Λένιν έβλεπε ότι ο Γκόρκι θα αναδειχνόταν σε επίφοβο πολιτικό αντίπαλο. Γιατί πράγματι ο Γκόρκι ευθύς μετά την Επανάσταση, επειδή φοβόταν ότι η Τέχνη και οι Επιστήμες θα ξεπέσουν και ο πολιτισμός θα παρακμάσει, άρχισε να ιδρύει διάφορες ενώσεις για οικονομική υποστήριξη συγγραφέων, επιστημόνων και καλλιτεχνών καθώς και των μελών των οικογενειών τους· όλοι αυτοί μετά την «επανάσταση» δεινοπαθούσαν από την πείνα, το ψύχος και την πολιτική αυθαιρεσία. Αλλά και για τις ανάγκες του κινήματος ποτέ δεν έπαυσε να δαπανάει μεγάλα ποσά. Το 1918 τίθεται υπό απαγόρευση το περιοδικό «Νέα Ζωή», στο οποίο συνεργαζόταν ο Γκόρκι και μέσα από κει καταπολεμούσε την «Πράβδα» του Λένιν, η οποία υποστήριζε το νόμο του Λυντς και καυχιόταν ότι αποτελεί το «δηλητήριο της εξουσίας». Το 1919 προσκαλέστηκε ο Γκόρκι για βοήθεια, όταν ο κομματικός ηγέτης του Λένινγκραντ, ο Γρηγόρης Σινόβιεφ, σε συνέλευση των ναυτών και των στρατιωτών του Ερυθρού Στρατού αναφώνησε: «Κάτω ο πόλεμος! Κάτω ο κομουνισμός! Κάτω οι Ιουδαίοι!». Ήταν γνωστό ότι ο Γκόρκι ήταν φίλος των Εβραίων. Κι όταν το 1919 η πρώτη σύζυγος του Γκόρκι, η Μαρία Αντρέγιεβνα, μια πρώην ηθοποιός, είχε γίνει επίτροπος των θεάτρων και υπουργός για όλα τα θέατρα και τις τέχνες, ο Γκόρκι, και με τη συμπαράσταση του Λουνατσάρσκι, άρπαξε την ευκαιρία να αγοράζει καλλιτεχνήματα από λιμοκτονούντες πολίτες. Και όταν μαζί με άλλους διανοούμενους σύστησε μια επιτροπή βοήθειας για τους πεινασμένους, ο Λένιν φοβήθηκε ότι προετοίμαζαν συνωμοσία και διέταξε τη σύλληψή τους.

9. Η δεύτερη εξορία: Αλλά ο Λένιν εξαίρεσε το παλιό του σύντροφο Γκόρκι και τον πλησίασε με βασικό σκοπό να ξεφορτωθεί τον ενοχλητικό διάσημο σύντροφό του. Γι’ αυτό και τον συμβούλευσε να φύγει από τη Ρωσία, για να φροντίσει στο Εξωτερικό την κλονισμένη υγεία του, αφού το 1920 η φυματίωση πάλι είχε απειλήσει τη ζωή του. Πράγματι ο Γκόρκι, μαζί τώρα με τη δεύτερη σύντροφό του, τη Μαρία Μπούντμπεργκ, φεύγει για τη Γερμανία, όπου παρέμεινε μέχρι το 1923. Αλλά και εκεί σύστησε επιτροπές για βοήθεια προς τους πεινασμένους διανοούμενους και καλλιτέχνες. Τα έξοδα της παραμονής και νοσηλείας του στο Βερολίνο τα καλύπτει η Επιτροπή Σοβιετικού Εμπορίου, που έχει την έδρα της στο Βερολίνο. Εκεί εργαζόταν η πρώτη σύζυγός του, η οποία ποτέ δεν διέκοψε την επαφή της με το Γκόρκι. Στο Βερολίνο ζούσε με τη σύζυγό του και ο γιος του Γκόρκι, ο Μαξίμ Πεσκώφ. Και σ’ αυτούς δίνει υποτροφία η ίδια Επιτροπή. Στο Βερολίνο ο Γκόρκι εκδίδει μια εφημερίδα με σκοπό να πουλιέται στη Ρωσία, όμως ο εξόριστος συγγραφέας δεν θεωρείται ακίνδυνος˙ εμποδίζεται η εισαγωγή της και το 1925 κλείνει.

Αλλά και όταν πέθανε ο Λένιν (Ιανουάριος 1924), ο Γκόρκι δεν εμπιστεύεται το καθεστώς και προλαβαίνει να φύγει (τέλη 1923) για την Ιταλία. Η φασιστική κυβέρνηση της χώρας, μετά από κάποιους δισταγμούς, τού επιτρέπει να εγκατασταθεί στο Σορέντο, κοντά στη Νεάπολη. Εκεί έζησε μέχρι το 1927 και έγραψε τις «Αναμνήσεις για το Λένιν», όπου χαρακτηρίζει το Λένιν ως τον άνθρωπο, που είχε αγαπήσει περισσότερο.

10. Αποθέωση ή ειδωλολατρική εκμετάλλευση; Το 1927 η Κομουνιστική Ακαδημία αποφασίζει να γιορτάσει τα 35 χρόνια συγγραφικής δράσης του Γκόρκι και τον ονομάζει «προλεταριακό συγγραφέα». Ο Στάλιν προετοιμάζεται να αρχίσει τις μεγάλες «εκκαθαρίσεις» των συντρόφων του, που δήθεν ασκούσαν κριτική στο σύστημά του. (Ιδές το έργο του Χανς-Μάγνους Έντσενσμπέργκερ «Χάμερστάιν ή περί ιδιορρυθμίας» στις εκδόσεις Καστανιώτη 2010). Έτσι ο Γκόρκι ανίδεος επαναπατρίζεται, όπου γίνεται δεκτός με θριαμβικές λαϊκές γιορτές και μεγάλες τιμές: τού απονέμεται το παράσημο του Λένιν, συμφιλιώνεται με το Στάλιν και γίνεται σύμβουλός του, γίνεται μέλος της κεντρικής επιτροπής του κομουνιστικού κόμματος της Σοβιετικής Ενώσεως. Τα εξηντάχρονά του το 1928 γιορτάζονται σ’ ολόκληρη τη χώρα, πολλά ιδρύματα, το «Θέατρο Τέχνης» της Μόσχας, το μοσχοβίτικο «Ινστιτούτο Λογοτεχνίας», η γενέτειρά του πόλη Νίσνι Νόβγκοροντ, ακόμα και ένα κρουαζερόπλοιο παίρνουν το όνομά του. Ο Στάλιν τον αγκαλιάζει τώρα ως φίλο και ορίζει το μυθιστόρημα «Μάνα» να είναι στο εξής το μοναδικό έργο, όπου ο ήρωας, ένας εργάτης εργοστασίου και συνάμα γνήσιος προλετάριος, θα χρησιμεύει στο εξής ως πρότυπο για τη νέα, αυστηρά επιτηρούμενη λογοτεχνία.  

Η αποθέωση δε δημιουργεί θεούς, αλλά είδωλα της αγοράς. Και ο Γκόρκι ήταν καλά πεπεισμένος γι’ αυτή την έκπτωση. Και όμως αφέθηκε στη μέθη του λιβανωτού των δοξολογιών. Και ταπεινωμένος θα ομολογήσει τη μετάνοιά του για το «λάθος», που είχε κάμει: να μη συνταχθεί με το Λένιν ως προς την ανάγκη έκρηξης της επανάστασης το 1917! Και είναι περίεργο, πώς δεν αντιλήφτηκε ότι για την υστεροφημία του θα ήταν τίτλος βαριάς τιμής και έκπαγλος φωτοστέφανος της προσωπογραφίας του καλύτερα να τον βαρύνει ένα σωτήριο «λάθος» παρά να τον ευτελίζει η αυτοκολακεία για μια μετάνοια! Να το στερεί αυτόν το φωτοστέφανο η άνευ όρων υποταγή του στους εξολοθρευτικούς μηχανισμούς της σταλινικής δικτατορίας! 

11. Ο εισηγητής του δόγματος «Σοσιαλιστικός Ρεαλισμός»: Με πρόταση του Γκόρκι η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ το 1932 διαλύει όλες τις ανταγωνιστικές ενώσεις καλλιτεχνών της χώρας χάριν ενός και μόνου ενιαίου συνδέσμου και αποφασίζει να επιβάλει τη θεωρία του «Σοσιαλιστικού Ρεαλισμού» ως επίσημο σοβιετικό δόγμα για την Τέχνη, ήτοι τη Λογοτεχνία, τη Μουσική και τις Εικαστικές Τέχνες. Η πατρότητα αυτού του όρου ανήκει βέβαια στο Λουνατσάρσκι, τον πρώτο Λαϊκό Επίτροπο (υπουργό) Παιδείας, ο οποίος δογμάτισε ότι η Τέχνη θα πρέπει να εξαρτάται ευθέως από τις οδηγίες του σταλινικού κόμματος. Το δόγμα αυτό δεν το γνώριζαν οι Μαρξ και Ένγκελς και ποτέ δεν το είχαν διανοηθεί. Άλλωστε είναι γνωστό ότι ο Λένιν είχε συντηρητικές ιδέες σχετικά με την Τέχνη, αφού και για τα λυρικά ποιήματα του Μαγιακόφσκι είχε αντιδράσει «με δυσπιστία και με κάποια νευρικότητα». Όπως έλεγε ο ίδιος, θα μπορούσαν να του γδάρουν το δέρμα, χωρίς ο ίδιος να μπορέσει να καταλάβει έστω και δύο στίχους του Μαγιακόφσκι: «Κραυγάζει εδώ κι εκεί, σοφίζεται κάποιες σπάνιες λέξεις, αλλά τίποτε δε γράφει σωστά…».

Και το δόγμα του «Σοσιαλιστικού Ρεαλισμού» διατυπώθηκε κατά το πρώτο συνέδριο των σοβιετικών συγγραφέων το 1934 ως εξής: «Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ως βασική μέθοδος της σοβιετικής καλλιτεχνικής δημιουργίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας απαιτεί από τον καλλιτέχνη μια αληθινή, συγκεκριμένη παράσταση της πραγματικότητας κατά την επαναστατική εξέλιξή της. Η αλήθεια και η ιστορική συγκεκριμενοποίηση της καλλιτεχνικής παράστασης σύμφωνα με το καθήκον για τον ιδεώδη μετασχηματισμό και την αγωγή των εργαζομένων πρέπει να βρίσκονται σε συμφωνία με το πνεύμα του σοσιαλισμού». Πρέπει δηλ. μέσα στο έργο του καλλιτέχνη να συναντιούνται αρμονικά οι απαιτήσεις του σοσιαλισμού ως ιδεολογικοπολιτικής αρχής και εξουσίας με το ρεαλισμό ως καλλιτεχνική αρχή. Αν οι δύο αυτοί παράγοντες συναντιούνται μέσα στο έργο, μόνο τότε μπορεί να διακρίνεται ο σοσιαλιστικός από τον αστικό ρεαλισμό. Ο αστικός ρεαλισμός παράγει προϊόντα, τα οποία αντικατοπτρίζουν την κοινωνική πραγματικότητα, ενώ ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός μεταφέρει την πραγματικότητα στην κοινωνία του μέλλοντος και ασκεί επίδραση πάνω σ’ αυτό με την έννοια της αλλαγής. Όσοι δεν ακολουθούν εκουσίως ή ακουσίως το δόγμα του κονφορμισμού δεν έχουν την άδεια να δημιουργούν, και επομένως δεν θα έχουν τα μέσα να σιτίζονται!

Είναι φανερό ότι ο «Σοσιαλιστικός Ρεαλισμός» εισάγει στις καλές τέχνες τα μέσα της κομματικής ιδεολογικής επίδρασης και προπαγάνδας πάνω στη συνείδηση υπό το πνεύμα του Ιστορικού Υλισμού και του Διαλεκτικού Υλισμού. Παράλληλα επιβάλλει τη χρήση της λαϊκής γλώσσας και του λαϊκού ύφους, ώστε να απορριφθεί εντελώς ο γνωστός μέχρι τότε ρωσικός λογοτεχνικός φορμαλισμός.

Ο κάθε καλλιτέχνης και ο κάθε στοχαστής πρέπει να γίνεται πολιτικός προπαγανδιστής και φερέφωνο των υπαγορεύσεων του κόμματος. Αυτοί όμως οι περιορισμοί οδήγησαν όχι μόνο σε απομόνωση, αλλά και σε έκπτωση της ρωσικής σοβιετικής λογοτεχνίας, αφού οι σημαντικότεροι δημιουργοί, που δε συμμορφώθηκαν, ή σιώπησαν ή φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν ή εκτελέσθηκαν ή, αν είχαν την τύχη, εκπατρίστηκαν. 

12. Δόξα και φιλοδοξία μήτρες αντιφατικότητας: Αυτός λοιπόν ο πολυβασανισμένος με τα πάνω από δεκαπέντε επαγγέλματα αποχειροβίωτου εργάτη, αυτός ο αυτοδίδακτος πολυμαθής, αυτός ο ασυμβίβαστος επαναστάτης, αυτός ο αυτοδημιούργητος και περίφημος συγγραφέας πάνω από εξήντα βιβλίων, ο πρωτότυπος δημιουργός και φλογερός εραστής της δημοκρατίας, ο Μάξιμ Γκόρκι, συντάσσεται στο δόγμα εφαρμογής του δεσποτισμού ακόμα και στον πάντα αδέσμευτο χώρο της Τέχνης! Ναι, ο Μαξίμ Γκόρκι έγινε ένθερμος κήρυκας της σταλινικής ορθοδοξίας! Από την ορμή, που τού ενισχύει η «θέληση για δύναμη», γίνεται φορτικός στο «σύντροφο Στάλιν», τον οποίον εκβιάζει να τού αναθέσει τη διεύθυνση του μοναδικού συνδέσμου σοβιετικών συγγραφέων με την «παράκληση», αν επιμείνει ο παντοδύναμος ηγέτης να διορίσει σ’ αυτό πρόσωπα, που ο Γκόρκι δεν θα ενέκρινε, ο Γκόρκι θα ζητούσε να γίνει αποδεκτή η παραίτησή του! Και δυστυχώς όλοι οι συγγραφείς, που ο Γκόρκι κατονόμαζε στις επιστολές του προς το Στάλιν, όχι μόνο διορίσθηκαν, χωρίς ο Γκόρκι να παραιτηθεί, αλλά και εκτελέστηκαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο! Ένας τόσο ευφυής και χαλύβδινος αγωνιστής πώς δεν αντιλήφθηκε ότι η δόξα ποτέ δε συμπορεύεται με τη ματαιοδοξία και το ναρκισσισμό, ποτέ δεν εκβιάζεται και ποτέ δεν επιστέφει τον θρίαμβο, αλλά καταυγάζει μόνο την θριαμβευτική πτώση του νικητή!  

13. Η αρχομανία προδίδει αρχές και αξίες: Ο Γκόρκι είχε συχνή και προσωπική επικοινωνία με το Στάλιν. Ήδη δημοσιεύθηκαν στη Μόσχα αρχικά το 1993 -με αφορμή τα 125 χρόνια από τη γέννηση του Γκόρκι υπό το πνεύμα της «περεστρόϊκα», και κατά το μεγαλύτερο μέρος τους το 1997 και 1999- 46 επιστολές του προς το «σύντροφο Στάλιν» (και μάλιστα με διευκρινιστικές υποσημειώσεις από τον διευθυντή του Αρχείου Γκόρκι, μέσα από τις οποίες αναδύεται ένας διπρόσωπος Γκόρκι ως άλλος Ιανός). Για τη στενή συνεργασία του με τον αιμοσταγή δικτάτορα, αυτός ένας πυριφλεγής αγωνιστής των δημοκρατικών ιδεωδών, που με την περίφημη σειρά των άρθρων του το 1917/18 υπό τον τίτλο «Παράκαιρες σκέψεις για τον πολιτισμό και την επανάσταση» είχε οραματιστεί τη δημοκρατία ως φωτοδότειρα του μεγάλου εκείνου λαού με το τριλαμπές φως της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης! Και βεβαίως κατηγορήθηκε ως προδότης όλων αυτών των αρχών. Στις επιστολές εκείνες διαπιστώνεται το κωμικο-τραγικό πρόσωπο αυτού του μεγάλου συγγραφέα: Από τη μια να ενημερώνει ως κοινός σπιούνος τον «ακριβό, ειλικρινώς σεβαστό και αγαπητό σύντροφο Γιόσιφ Βισαριόνοβιτς» για σημαντικούς και επικίνδυνους λογοτέχνες, που φιλοδοξούσαν να πάρουν κάποια θέση στο διοικητικό συμβούλιο της μοναδικής Ένωσης Σοβιετικών Συγγραφέων, και από την άλλη να επικρίνει αδυσώπητα το Στάλιν για τη μεταχείριση, που οι άνθρωποί του επιφύλαξαν στο νεαρό, εικοσιπενταετή ακόμα, μουσουργό Δμίτρι Σοστακόβιτς!  

14. Ο θαυμασμός για έργα της τυραννίας: Και ενώ ο Γκόρκι κάνει το γύρο του θριάμβου ανά τις απέραντες χώρες της Σοβιετικής Ένωσης, όπου ο λιβανωτός της λατρείας γίνεται αποπνικτικός, θαυμάζει μόνο τις κατακτήσεις και την πρόοδο. Και αυτός, ο προικισμένος με το άκρως ερευνητικό ένστικτο της περιέργειας, ο δαφνοστεφής μεγάλος συγγραφέας, όχι μόνο δε βλέπει τις σκιερές πλευρές αυτής της προόδου, αλλά με διάφορα φυλλάδιά του εξυμνεί κάποιες από τις θηριώδεις όψεις του σταλινισμού! Και ως συντάκτης του βιβλίου, που γράφτηκε από μια σειρά γνωστών συγγραφέων, για να εξυμνηθεί ως μεγάλο κατόρθωμα του σοσιαλισμού η διάνοιξη της διώρυγας, που ενώνει τη Θάλασσα της Ανατολής με τη Λευκή Θάλασσα (μήκους 227 χλμ.), δεν αναλογίσθηκε ποτέ πόσες εκατοντάδες χιλιάδες εργατών αγγαρεύτηκαν να δουλέψουν εκεί και πόσοι πολλοί από εκείνους έχασαν τη ζωή τους! 

15. Ο μυστηριώδης θάνατος: Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Γκόρκι τα περνάει σε μια πολυτελή έπαυλη κοντά στη Μόσχα, όπου όμως διαρκώς βρίσκεται κάτω από τα κρυφά βλέμματα μυστικών κατασκόπων και πρακτόρων της KGB ως «ύποπτος αντισοβιετικής συνωμοσίας». Το καθεστώς υποπτευόταν το Γκόρκι ότι συμμετείχε τάχα στην οργάνωση ενός «μπλοκ δεξιών και τροτσκιστών», που ήθελε να επιτύχει ανάσχεση στον εγκληματικό κατήφορο, που ολίσθαινε με επιταχυνόμενο ρυθμό η κατάχρηση της εξουσίας, η οποία ασκούνταν από το σταλινικό καθεστώς με κρουνούς αίματος χιλιάδων πολιτών.

Στις 18 Ιουνίου 1936 ο Γκόρκι, και ενώ βρισκόταν υπό ιατρική παρακολούθηση, αφήνει την τελευταία του πνοή σε νοσοκομείο της Μόσχας. Η επίσημη εκδοχή ήταν ότι πέθανε από πνευμονία. Φήμες όμως αμέσως κυκλοφόρησαν στη Δύση ότι δολοφονήθηκε με διαταγή και συνέργια του Στάλιν, ο οποίος τού είχε στείλει ως δώρο δηλητηριασμένα σοκολατάκια! Μάλιστα ο τότε αρχηγός της αστυνομίας Γιακόντα, κατηγορούμενος μαζί με άλλους στη δίκη του Μπουχάριν το 1938, ομολόγησε ότι ο ίδιος τον δολοφόνησε με διαταγή του Στάλιν, με του οποίου πάλι διαταγή εκτελέστηκε και ο Γιακόντα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο Στάλιν ευκολότατα εύρισκε αποδιοπομπαίους τράγους για κάλυψη των δικών του εγκλημάτων.

 

16. Η στρατευμένη τέχνη και η νεφέλη της αθανασίας: Είναι θνησιγενής η μοίρα τόσο της πολιτικοκομματικά στρατευμένης τέχνης όσο, και πολύ περισσότερο, και της κομματικοπολιτικής καλλιτεχνικής παραγωγής. Και όσοι καλλιτέχνες εξαναγκάζονται ή παρασύρονται να υπηρετήσουν μορφώματα προπαγάνδας και φανατισμού, αν δεν έχουν τη μεγαλοφυΐα ενός Μιχελάντζελο, τη γενναιότητα ενός Μαγιακόφσκι, την επιδεξιότητα ενός Πάστερνακ ή την τόλμη ενός Σολζενίτσιν, αναπόφευκτα καταλήγουν να γίνονται κωμικοτραγικές φιγούρες ελεεινών αντιφάσεων και γελοίων δοξολογιών, για να αξιωθούν τελικά τη χλεύη της Ιστορίας.

Αλλά ο Μαξίμ Γκόρκι, ο Γκόρκι του αγώνα και της θυσίας για την ευδαιμονία των πολλών, ο Γκόρκι της εικοσαετούς εξορίας και της ανειρήνευτης διαπάλης με τις δυνάμεις της βίας, με όλα όσα έγραψε και έκαμε μέχρι το 1927, και τα οποία αναφέρονται στην προεπαναστατική Ρωσία, είναι ο Γκόρκι του Ρομαντισμού και του πρακτικού Ιδεαλισμού, είναι ο μυσταγωγός της ψυχής του μεγάλου λαού του, είναι ο συγγραφέας, που καίτοι συνυπέγραψε τη διακήρυξη του «Σοσιαλιστικού Ρεαλισμού», και χρημάτισε πρώτος πρόεδρος της Ένωσης Σοβιετικών Συγγραφέων, όμως κανένα έργο του δεν στοιχείται στις γραμμές εκείνου, γιατί ο ίδιος ως ελεύθερο πνεύμα και «πλάστης θεών», είχε δασκάλους του τον Γκόγκολ, τον Τσέχωφ, το Ντοστογιέφσκι ως ένας περιπαθής Αντι-Ντοστογιέφσκι, και προπάντων τα παραμύθια, τους μύθους και τις ιστορίες της γιαγιάς του, εκείνης της στοιχειωμένης ψυχής του ρωσικού λαού. Είναι ο συγγραφέας, που στρατεύτηκε αυτοπροαίρετα στον αγώνα για την επανάσταση, δούλεψε στο καμίνι της σφυρηλάτησης των επαναστατικών πνευμάτων και δεν εντάχθηκε σε κανένα ρεύμα καλλιτεχνικό, αλλά δημιούργησε τη δική του τεχνοτροπία. Και για όλα αυτά δίκαια έχει περάσει στο πάνθεον των μεγάλων δημιουργών.

Παρ’ όλα τα λάθη, τις αντιφάσεις και τα ελαττώματα, που τού επισήμανε η καλοπροαίρετη Κριτική, το γεγονός, ότι έργα του κυκλοφορούν ακόμα σήμερα πλατιά σ’ όλον τον κόσμο και διαρκώς διδάσκονται από σκηνής, αυτό και μόνο μαρτυρεί την εγκυρότητά του ως δημιουργού. Είναι ο λαός, που με το ένστικτό του ανακαλύπτει τους μεγάλους, τούς καταξιώνει ως διαρκώς παρόντες και ενεργούντες και τούς καταστερώνει στους ουράνιους θόλους του μύθου. Είναι αυτός, που τούς χαρίζει το στέφανο της νίκης και τούς εξαϋλώνει μέσα σε ολόφωτη νεφέλη αθανασίας.-


Δημοσθένης Γ. Γεωργοβασίλης