Τα γεγονότα είναι σεβαστά. Τα σχόλια ελεύθερα.

Image description goes here Image description goes here Image description goes here

Προβληματισμοί:

Η οικονομική κρίση, κρίση πολιτισμού;

Του Γιάννη Π. Βλασόπουλου



    

Η οικονομική κρίση, που διανύει σήμερα όλος σχεδόν ο κόσμος, δείχνει ή τουλάχιστο επιβεβαιώνει ότι οι πραγματικοί κυρίαρχοι του κόσμου δεν είναι τόσο τα ισχυρά και πλούσια κράτη, όσο τα τερατώδη σε οικονομικό μέγεθος κεφαλαιουχικά μορφώματα (π.χ. τα λεγόμενα hedge funds – κεφάλαια αντασφάλισης και άλλα). Η παγκοσμιοποίηση, παρά τις θετικές πλευρές της, επέτρεψε στα μορφώματα αυτά   γρήγορες, αδάπανες και αδιαφανείς πολλές φορές μετακινήσεις των κεφαλαίων τους από χώρα σε χώρα και την εκμετάλλευση των ευνοϊκών εκεί για αυτούς συνθηκών, με αποτέλεσμα την αλματώδη μεγέθυνσή τους. Με τη δύναμη που τους δίνει το μέγεθός τους επηρεάζουν όχι μόνο την παραγωγή του είδους και της ποσότητος των προϊόντων, αλλά και τις τιμές εκείνων που παράγονται. Επηρεάζουν ακόμα και την αξία των εθνικών νομισμάτων, όπως συνέβη πρόσφατα με την επίθεση του περιβόητου επενδυτή Τζώρτζ Σόρος εναντίον της λίρας της Αγγλίας. Αποτελούν πλέον τους αστάθμητους, πλην όμως σημαντικούς, παράγοντες των συναλλαγματικών ισοτιμιών και των ελλειμμάτων των κρατικών προϋπολογισμών σε μακροοικονομική κλίμακα. Δεν υπόκεινται σε νομοθετικούς περιορισμούς και σε ρυθμιστικές παρεμβάσεις των εθνικών κρατών.  Κινούνται στα όρια της νομιμότητας και της παρανομίας.

***

Οι κεφαλαιουχικοί αυτοί κολοσσοί, αλλά και όσοι δρούν υπό την σκιά τους, ελάχιστα ενδιαφέρονται για την αύξηση του εθνικού προϊόντος και του πλούτου των χωρών στα οποία δραστηριοποιούνται, μολαταύτα αποκτούν πλούτο. Ο τρόπος αυτός της απόκτησης του πλούτου μετέβαλε πιά οριστικά την  ιδεατή έστω αντίληψη που κρατούσε γι αυτόν σε γενικό επίπεδο. Ο πλούτος δηλαδή έπαυσε οριστικά πια να είναι ή να θεωρείται, όπως παλαιότερα τουλάχιστον, το προϊόν της αρετής και της δημιουργικότητας. Σε τούτο δεν ευθύνεται βέβαια μόνο η δραστηριότητα των παραπάνω κεφαλαιουχικών μορφωμάτων ή η παγκοσμιοποίηση. Μια από τις αιτίες της κατάστασης αυτής είναι και το ότι η απόκτηση του πλούτου δεν σημαίνει πια επαφή με τα πράγματα και την δημιουργία τους. Αποκτούνται πράγματα που ο αποκτών ούτε τα δημιούργησε ούτε τα χρησιμοποιεί. Βελτιώνουν μόνο το εισοδηματικό του προφίλ. Είναι πράγματι χαρακτηριστικό ότι σήμερα ο ιδιοκτήτης οποιασδήποτε μεγάλης επιχείρησης  δεν είναι και ο διαχειριστής της. Είναι ευκρινώς διακριτοί οι ρόλοι του μετόχου μιας ανώνυμης εταιρείας και του διαχειριστή της, του λεγόμενου μάνατζερ. Μπορεί και οι σύγχρονοι μάνατζερ, τα λεγόμενα golden boys, να αμείβονται λόγω των ικανοτήτων τους, αλλά οι απολαβές των μετόχων είναι μεγαλύτερες και δεν έχουν σχέση με τις υπαρκτές ή ανύπαρκτες ικανότητές τους. Τα μέσα ή οι επιδιώξεις τους δεν έχουν σημασία. Σημαίνον είναι το αποτέλεσμα.

***

Η μεταβολή αυτή, που ανατρέπει οριστικά την θεωρία του πλούτου ως προϊόντος της αρετής και της δημιουργικότητας, μετέβαλε δυστυχώς και τα κριτήρια αξιολόγησης οποιουδήποτε πλουσίου στη σύγχρονη κοινωνία. Και αυτό αποτελεί μια δυσμενή πολιτισμική μεταβολή.  Η κατοχή του πλούτου είναι στους καιρούς μας η αναγκαία και επαρκής συνθήκη  που παρέχει στον κατέχοντα το εύσημο της αρετής και τον εντάσσει, άνευ ετέρου, στην  «κοινωνία των αρίστων», ως μέλος της, χωρίς να ερευνάται ο τρόπος της απόκτησής του. Εκείνο που έχει σημασία είναι η ταχύτητα και η μεγιστοποίηση της απόκτησης των αγαθών. Σύστοιχη με την  ταχύτητα και την μεγιστοποίηση της κατανάλωσής τους. Αν τα χαρακτηριστικά αυτά ίσως ταίριαζαν στην συμπεριφορά των πλουσίων διαχρονικώς, οι αντιλήψεις αυτές δυστυχώς επεκτάθηκαν σήμερα σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, αφού οι πολιτισμικές διαφορές  μεταξύ τους έχουν πια εξαλειφθεί. Όπως έγραφε πρόσφατα ο Μουζέλης, «αυτοί που ήταν στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας έβρισκαν κάποτε παρηγοριά στα εκτεταμένα συγγενικά δίκτυα, στη θρησκεία και γενικά στην παράδοση (όλες οι εμπειρικές, κοινωνιολογικές μελέτες περί εκσυγχρονισμού δείχνουν πως οι κατηγορίες του πληθυσμού που εκσυγχρονίζονται τελευταίες είναι τα οικονομικά αδύνατα στρώματα, ιδίως οι πληθυσμοί της αγροτικής περιφέρειας). Σήμερα το πολιτισμικό χάσμα έχει σημαντικά αμβλυνθεί. Πλούσιοι και φτωχοί, μέσω της τηλεόρασης και των άλλων ΜΜΕ, αποκτούν όλο και περισσότερο μια υλιστική, καταναλωτική κουλτούρα. Έχουν μεν παρόμοιες ανάγκες, με τη διαφορά βέβαια πως οι πρώτοι μπορούν να τις ικανοποιήσουν ενώ οι δεύτεροι δεν μπορούν».

***

Ο κόσμος αλλάζει, η επιστήμη προοδεύει, οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων αλλάζουν. Αλλάζουν και οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων προς τα πράγματα. Αλλάζουν συνεπώς και τα συμφέροντά τους. Εκείνο όμως που δύσκολα φαίνεται να αλλάζει είναι οι ιδέες τους. Οι διανοητικές εμμονές τους. Ο Κέινς, δίκαια ίσως, χαρακτήριζε τις ιδέες πιο επικίνδυνες από τα συμφέροντα. Και δεν εννοούσε προφανώς μόνο τις μεγάλες ιδέες που κινούν τον κόσμο, λ.χ. την ιδέα της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης, αλλά και τις πάσης φύσεως προκαταλήψεις και τα ταμπού. Αλλά βεβαίως η αντίληψη αυτή του Κέινς είναι μια άλλη εκδοχή της γνωστής ρήσης του Επίκτητου: «Ταράσσει τους ανθρώπους ου τα πράγματα αλλά τα περί των πραγμάτων δόγματα».