Τα Σονέτα του Σαίξπηρ

(Σαίξπηρ: Τα σονέτα. Μετάφραση: Γιώργος Μικέλλης. Αγρίνιο: Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Αγρινίου, 2018. Τίτλος πρωτοτύπου: Shakespeare's Sonnets).

Ένα κείμενο της Χρυσούλας Σπυρέλη

Το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Αγρινίου στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 400 χρόνια από το θάνατο του Σαίξπηρ (1564-1616) εξέδωσε Τα Σονέτα του σε μετάφραση Γιώργου Μικέλλη. Σημειωτέον ότι 24 εξ αυτών σκηνοθετήθηκαν και παρουσιάστηκαν επετειακά στην Πειραματική Σκηνή του Δη.Πε.Θε Αγρινίου κατά την θεατρική περίοδο 2016-17, επί θητείας του Καλλιτεχνικού Διευθυντή Νίκου Καραγέωργου.

Πρόκειται για μια φροντισμένη καλαίσθητη δίγλωσση έκδοση (επιμέλεια: Ντίνος Κολοβός, Richard Irvine) με εντυπωσιακό εξώφυλλο (σύνθεση: Δημήτρη Δήμα) και αφιέρωση “Στη μνήμη του Στέλιου Τσιτσιμελή και του Νίκου Σιαφκάλη που έβαλαν τα θεμέλια του Δη.Πε.Θε. Αγρινίου”. Δυο Σημειώματα και μια Εισαγωγή προτάσσονται στην αρχή του βιβλίου. Το πρώτο Σημείωμα υπογράφει ο Δήμαρχος Αγρινίου, Γιώργος Παπαναστασίου, τονίζοντας ιδιαίτερα ότι η πρωτοβουλία του Δήμου με την μεταφορά της “επιτυχημένης θεατρικής παράστασης σε συγγραφική έκδοση” συμβάλλει στην “πολιτιστική εξωστρέφεια” και σηματοδοτεί την φιλοδοξία [του Δήμου] για εδραίωση του Δη.Πε.Θε Αγρινίου στα πολιτιστικά δρώμενα της χώρας” (σελ. 7).

Το επόμενο Σημείωμα υπογράφει ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Δημοτικού Περιφερειακού Θεάτρου Αγρινίου, Νίκος Καραγέωργος, ο οποίος εστιάζει στην πρωτοβουλία της έκδοσης και στην σπουδαιότητα της μετάφρασης των Σονέτων από το Γιώργο Μικέλλη που “έσκυψε πάνω στους στίχους του Άγγλου δραματουργού με μεγάλο σεβασμό, αλλά και όραμα κι αφού δημιούργησε μια παράσταση μεταφράζοντας 24 απ’ αυτά, τολμά και μεταφράζει ολόκληρο τον όγκο των ποιημάτων του με άποψη και πολύ συγκεκριμένο στίγμα” (σελ. 9).

Ακολουθεί η Εισαγωγή του μεταφραστή Γιώργου Μικέλλη, ο οποίος με το εξαιρετικό κείμενό του κατατοπίζει τον αναγνώστη, αφενός, γενικά για το ποιητικό είδος του Σονέτου, δίδοντας έμφαση στο αγγλικό ή Σαιξπηρικό Σονέτο, και, αφετέρου,  ειδικά για τα 154 Σονέτα του Σαίξπηρ. Δηλαδή, με αναφορές στη δομή, στη θεματική, στη γλώσσα αλλά και στην έκδοση αυτών μας εφοδιάζει με την κατάλληλη αναγνωστική σκευή, ώστε να εισέλθουμε, όσο το δυνατόν επαρκέστεροι, στο κλίμα της ποίησης του μεγάλου Άγγλου ποιητή (σελ. 11-14).

. Δεν παραλείπει, βεβαίως, να εξηγήσει τις τεχνικές αλλά και τις προθέσεις του σχετικά με το μεταφραστικό του εγχείρημα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιλογή του να συνδέσει με κάποιον τρόπο την παραπάνω επετειακή έκδοση με την πρώτη δημοσίευση των Σονέτων στο Λονδίνο, το  έτος 1609.  Μεταφέρει λοιπόν, στη δίγλωσση έκδοση το τυπογραφικό αποτύπωμα του αγγλικού εκείνου κειμένου ενώ παράλληλα με την ίδια ωσμωτική δυναμική παραθέτει δίγλωσση και την αφιέρωση στον κύριο W.H., την οποία υπέγραφε με τα αρχικά του ονόματός του ο γνωστός τότε εκδότης της εποχής Thomas Thorpe. Την  εν λόγω αφιέρωση μεταφράζει ως εξής:

Σ’ αυτόν που μόνος υπήρξε εμπνευστής / των Σονέτων που ακολουθούν /κύριο W.H. εύχομαι κάθε ευτυχία / και την αιωνιότητα που του / υποσχέθηκε /ο / Αθάνατος Ποιητής μας. // Ο ευχόμενος τα βέλτιστα που τολμά / να κάνει αυτή την έκδοση // Τ.Τ.”

Στο άλυτο μέχρι σήμερα ζήτημα, ποιος είναι ο κύριος W.H. που υπήρξε εμπνευστής των σονέτων, κάνει εκτενή αναφορά ο μεταφραστής στην εισαγωγή του (σελ. 13).

Ο Γιώργος Μικέλλης, καθηγητής της Αγγλικής φιλολογίας και με σπουδές θεατρολογίας, διαθέτει δυο σημαντικά εχέγγυα  για να φέρει εις πέρας τη μετάφραση των Σαιξπηρικών σονέτων και την περαιτέρω ανάδειξη ορισμένων εξ αυτών στο Αναλόγιο ή στη θεατρική παράσταση. Ο ίδιος, στην εισαγωγή του, μας πληροφορεί ότι επέλεξε τον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο (χωρίς ομοιοκαταληξία) αυξάνοντας τους πόδες του στίχου από 10 σε 15 και συγκεκριμένα επεξηγεί ότι: “Η επιλογή αυτή στηρίχθηκε αποκλειστικά στη φύση των δυο γλωσσών, της γλώσσας του πρωτοτύπου και της γλώσσας της μετάφρασης. Η αγγλική γλώσσα ολιγοσύλλαβη, αντίθετα η ελληνική είναι πολυσύλλαβη. Στα αγγλικά υπάρχουν αμέτρητα επίθετα, ουσιαστικά και ρήματα μιας συλλαβής, πράγμα που δεν ισχύει στα ελληνικά” Τέλος διευκρινίζει ότι η κρίση των μεταφραστικών επιλογών “ανήκει στον αναγνώστη που είναι ο μόνος κριτής”(σελ. 14).

Θεωρούμε ότι η νέα μετάφραση του Μικέλλη αναδεικνύει το περιεχόμενο και το ρυθμό των Σονέτων του Άγγλου δραματουργού και ποιητή. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι το θέμα του αδάμαστου Έρωτα, ανεξαρτήτως φύλου, συνέχει, απ’ άκρου εις άκρον, και τα 154 ποιήματα με αντικείμενο του πόθου τον Νεαρό Άνδρα (σονέτα 1-126) ή την Μαύρη/μελαχρινή Κυρία (σονέτα 127-154). Συναρπάζεται, ακόμη, από τις απίθανες συζεύξεις των λέξεων και την έντονη μεταφορικότητά τους, τις εικόνες, τους υπαινιγμούς, τις συνεκδοχικές περιγραφές και τους αιφνιδιασμούς, όπως τα αποτυπώνει όλα αυτά ο Έλληνας μεταφραστής με το δικό του ποιητικό στίγμα. Γιατί ποιος αμφιβάλλει ότι η μετάφραση δεν είναι παρά μια νέα συνομιλία με το πρωτότυπο κείμενο; Παράλληλα και οι αναγνώστες συνεχίζουν την προσωπική τους συνομιλία διαβάζοντας τους στίχους ή ακούοντας και βλέποντας τη θεατρική επί σκηνής ανάγνωση. Για παράδειγμα, ας αναλογιστούμε πόσες αναγνωστικές φωνές και σιωπές γεννιούνται διαρκώς, ανά τους αιώνες, με το μοτίβο της Αθανασίας που υπόσχεται η Ποίηση στο τρίτο τετράστιχο του Σονέτου 18:  

  • Μα θέρος ατελείωτο εσύ θα έχεις πάντα

  • η ομορφιά δε χάνεται που τώρα σε στολίζει

  • κι ο Χάρος δεν θα καυχηθεί πως σ’ έχει κυριεύσει

  •  στους στίχους τους αθάνατους, σαν ζεις εσύ κι ο Χρόνος”.

 Αντίστοιχα και το μοτίβο του ιαματικού και θαυματουργού Έρωτα, στο Σονέτο 153, με τις ρητές αναφορές του στην αρχαία ελληνική μυθολογία δε μοιάζει καθόλου κοινότυπο. Αντίθετα στον πίδακα των απίθανα απροσδόκητων εικόνων του, όπου η Φωτιά και το Νερό παλεύουν ισοδύναμα, ο αναγνώστης προφανώς θαυμάζει τον ξεχωριστό ποιητικό τρόπο με τον οποίο αποτυπώνεται η δύναμη του έρωτα. Τo παραθέτω ως ένα μεταφραστικό δείγμα:

 Σονέτο 153 (Μτφρ. Γιώργου Μικέλλη)

 

  • Τη δάδα του την άφησε ο Έρως και κοιμήθη.

  • Την ευκαιρία άρπαξε της Άρτεμης μια νύμφη

  • και τον πυρσό που φλόγισε ψυχές ερωτευμένων,

  • τον βύθισε σ’ ολόδροση πηγή μες στην κοιλάδα,

  • που πήρε απ’ την άγια τη φλόγα της αγάπης

  • μια λαύρα ζωοδότρια που ζει μες τους αιώνες

  • και γίνηκε θερμή πηγή, που βρίσκουν οι ανθρώποι

  • θαυματουργή τη γιατρειά σ’ αλλόκοτες παθήσεις.

  • Μα τον πυρσό ξανάναψε το βλέμμα της κυράς μου,

  • που στην καρδιά μου ακουμπά για δοκιμή ο Έρως.

  • Όλα αυτά μ’ αρρώστησαν, πόθησα την πηγούλα,

  • έτρεξα κει, ένας πικρός, άρρωστος επισκέπτης,

  • μα δεν ευρήκα γιατρειά·πηγή να με συντρέξει

  • είναι τα μάτια, που ’δωσαν στον Έρωτα τη φλόγα. 

v   

Καταληκτικά, το σημαντικότερο όλων είναι πως έχουμε από το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Αγρινίου μια από τις ελάχιστες νεότερες δίγλωσσες εκδόσεις του συνόλου των Σονέτων του Σαίξπηρ σε Μετάφραση Γιώργου Μικέλλη. Είχε προηγηθεί το 2016 μια ακόμη μετάφραση από τις εκδόσεις Gutenberg με τον τίτλο  Σονέτα του William Shakespear. Εισαγωγή – Μετάφραση: Λένια Ζαφειροπούλου. Και οι δυο, εκτός του ότι περιέχουν το σύνολο των σονέτων, συμπίπτουν χρονικά με την επετειακή  περίοδο για τα 400 χρόνια από το θάνατο του Άγγλου ποιητή.

Και αν για τους θεωρητικούς της μετάφρασης το πρωτότυπο είναι αναντικατάστατο και δεν θα υπάρξει ιδανική μετάφραση, εντούτοις είμεθα βέβαιοι ότι οφείλουμε πολλά στο μεταφραστή Γιώργο Μικέλλη που μετέφερε εξαιρετικά την ποιητική φωνή του Σαίξπηρ στην ελληνική μας γλώσσα. Άλλωστε καθίσταται πλέον πασιφανές ότι η μεταφρασμένη ποίηση είναι ένα νέο ποίημα και το καλό ποίημα, όπως και η καλή του μετάφραση, κρίνεται μόνον από τον αναγνώστη, τον κύριο αποδέκτη της προσδοκώμενης ποιητικής απόλαυσης. 

Χρυσούλα Σπυρέλη

Δρ. νεοελληνικής φιλολογίας

 

-----------------------

Δημοσιεύτηκε στο  περ. Τα Αιτωλικά,  έκδοση της Αιτωλικής Πολιτιστικής Εταιρείας (ΑΙ.ΠΟ.Ε. Διδότου 39, Αθήνα, Τ.Κ. 10 680), τεύχος, 31 (Ιούλιος Δεκέμβριος 2018), σελ. 354-358.

ΠΡΟΣΩΠΑ & ΠΡΑΓΜΑΤΑ

Κ. Στεργιόπουλου:  "Η Κινέζικη ποίηση και η περίπτωση του Π. Δήμα

Κ. Τριανταφυλλίδη: "Ο Κ. Χατζόπουλος και το πνεύμα της μουσικής" 

Κωνσταντίνα Μπάδα: "Οι καπνεργάτριες του Αγρινίου

Γεωρ. Μεταλληνού: "Κοσμάς ο Αιτωλός"

Γιάννη Βλασόπουλου: "Κ. Χατζόπουλος,  ως δικηγόρος Αγρινίου"

Μάρκου Γκιόλια: "Κωνσταντίνος Χατζόπουλος"

Γιάννη Βλασόπουλου: "Πέτρου Δήμα: Ολίγο φως και μακρινό..."

Γιάννη Βλασόπουλου: "Η ελευθερία του λόγου"

Ντίνου Χριστιανόπουλου: "Ένα περιστατικό με τον Θανάση Κυριαζή"

Έρη Σταυροπούλου: Όψεις του γενεθλίου τόπου στη λογοτεχνία του Κ. Χατζόπουλου

Χρυσούλας Σπυρέλη: ΑΘ. Γ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ, Ένας Ρουμελιώτης ποιητής του Μεσοπολέμου

Γιάννη Βλασόπουλου: Η θεατρική performance και η Κάτια Γέρου

 

 

Νέα Εποχή 2006 

Πρώτη σελίδα | Μνήμες | Εικόνες | Αξιοθέατα | Γειτονιές