Τα γεγονότα είναι σεβαστά. Τα σχόλια ελεύθερα.

Image description goes here Image description goes here Image description goes here

  

 

Ο λόγος και ο αντίλογος:

 

Για το Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη

 (κείμενα εξ αφορμής μιας διάλεξης του Περάνθη που οργάνωσε ο σύλλογος "Κωνσταντίνος  Χατζόπουλος" στο Αγρίνιο τα Χριστούγεννα του 1959** 

 

 

 


 

      

Αξιότιμε κ. Διευθυντά,

Με αληθινή χαρά πήγαινα ανήμερα Χριστούγεννα ν’ ακούσω τή διάλεξι του κ. Περάνθη για τον Σκιαθίτη «άγιο» τής Λογοτεχνίας μας.

Τούτο γιατί στο Αγρίνιο υπάρχουν άνθρωποι που κόπιασαν να οργανώσουν μια πνευματική εκδήλωσι αλλά καί διά την υπόσχεσι πού μου είνε το όνομα του ομιλητού ένα όνομα αρκετά γνωστό στα νεοελληνικά μας Γράμματα. Δυστυχώς όμως αισθάνθηκα σωστή απογοήτευσι από τα είπε ο ομιλητής!

Όταν στις αρχές τού αιώνα μας ο Βιεννέζος νευρολόγος Σίγμουντ Φροϋδ διετύπωσε τίς εντυπωσιακές θεωρίες του για την απωθημένη σεξουαλικότητα. φαινόταν πώς πράγματι απεκάλυπτε στον άνθρωπο για το πρόβλημα «άνθρωπος» ένα καινούργιο δρόμο. Ό ίδιος ο Φροϋδ έφθασε να κηρύξη, πώς θεωρεί τη διδασκαλία του γεγονός με τόση μεγάλη άξια όσο η ανακάλυψι του Κοπέρνικου.

Σήμερα στα μέσα τού αιώνα, οι Φροϋδικές αλήθειες κυκλοφορούν ευρύτατα στον πολύ λαό σαν ένα είδος σόκιν— ανέκδοτα, η δε επιστήμη τους αμφισβητεί την ορθότητα. Εκτός από τούς Αμερικανούς πού επεφύλαξαν στις ιδέες του Φροϋδ θερμή υποδοχή μα ποτέ όμως δεν τίς κατάλαβαν αληθινά, στον υπόλοιπο κόσμο αυξάνεται καθημερινά η επιφύλαξι γι' αυτές, στη δε Γερμανία ήδη πριν από τον πόλεμο συνήντησαν την αποδοκιμασία των πλέον μεγάλων ερευνητών.

Οποιαδήποτε όμως κι αν είναι ή σημερινή θέσι τού Φροϋδισμού, υφίσταται στις μέρες μας ένα φαινόμενο, πού ασφαλώς θα κάνη τα κόκκαλα του ίδιου του Φρόϋδ να τρίζουν από αγανάκτησι. Πρόκειται για τίς στρατιές των ερασιτεχνών ψυχαναλυτών, που σέ κάθε γωνιά τής γης αλωνίζουν τον κοσμάκη καί ανατέμνοντες «καρδίας καί νεφρούς» ανακαλύπτουν πίσω από κάθε λόγο, κάθε αναστεναγμό, κάθε πράξι του ταλαίπωρου λογικού ζώου «ανθρώπου» κι ένα «σύμπλεγμα».

Ο Α. Χάξλεϋ λέγει χαρακτηριστικά κάπου, πώς αυτοί οι «ψυχομηχανικοί» είναι ο μεγαλύτερος εχθρός τής ανθρωπότητας ύστερα από τα ατομικά όπλα.

Πώς λοιπόν να μην απογοητευθώ από τη Χριστουγεννιάτικη διάλεξη όταν είδα, ότι ό κ. Περάνθης, με ζήλο μαθητού Γυμνασίου πού πρωτοδιαβάζει Φροϋδ (λυπάμαι πού δεν μπορώ να αποφύγω την παρομοίωσι) βάλθηκε να σποδείξη ότι ο Παπαδιαμάντης υπήρξε ένας... κομπλεξικός ερωτοαποτυχημένος (!) καί εξ αιτίας αυτού το έρριξε στον Χριστιανισμό.

Μιλάει σ’ ένα δυό του διηγήματα ο Σκιαθίτης για μια αγάπη, γράφει σ’ άλλες μερικές κάτι, πού να αναφέρεται σέ ερωτικά (σαν κάθε αρσενικός άνθρωπος στον κόσμο) βιώματα, βγήκε αμέσως το συμπέρασμα: Σύμπλεγμα ερωτικής αποτυχίας εξ ού και η θρησκευτικότης, έτσι απλά απλά ωσάν το μυστήριο μιας ψυχής να μπορούσε να γίνη.. συνταγούλα ! !

Γράφω αυτές τίς γραμμές, κ. Διευθυντά, σαν διαμαρτυρία γιατί σκέπτομαι πόσο εύκολο λάθος είναι, να θέλη να ερμηνεύση κανείς μια ανθρώπινη προσωπικότητα αναμιγνύοντας ψυχανάλυσι, φιλολογία και πολλούς «αφρούς ποιήσεως» (η έκφρασι είναι του ομιλητού) μαζί.

Απαιτεί πολύ σεβασμό η προσέγγισι τού χώρου μιας ανθρώπινης ψυχής καί μάλιστα τόσο μεγάλης όσο του Άλεξ. Παπαδιαμάντη. Διαφορετικά αναρωτιέται κανείς αν ή διάλεξι δεν έγινε για να εντυπωσιασθή ένα εύκολο; επαρχιακό κοινό.

Με τούς παλαιούς ωραίους δεσμούς προς την εφημερίδα Σας.

Στέφ. Δεληκωστόπουλος

 

********

Φίλε κύριε Διευθυντά,

Είναι γνωστό βέβαια, ότι ή θεωρία τού Φρόυντ είχε καταπολεμηθεί με χίλιους τρόπους καί είχε καταδικασθεί από τη Γερμανική επιστήμη, προ τού Α' παγκοσμίου πολέμου,—όπως άλλωστε μάς πληροφορεί καί ο κ. Στ. Δεληκωστόπουλος. Προσθέτω μάλιστα, ότι καταπολεμήθηκε επίσης καί καταδικάστηκε καί προ του Β' παγκοσμίου πολέμου καί ότι κι ο ίδιος ο Φρόυντ αναγκάσθηκε, πολύ γέρος καί άρρωστος από ανίατη νόσο, βοηθούμενος «από την υπέροχη πριγκίπισσα Μαρία Βοναπάρτη» να εκπατρισθεί (για να πεθάνει) στην Αγγλία.

’Αλλά τα γνωστά αυτά γεγονότα δεν είναι διόλου παράδοξα, καί πρωτοφανή, ώστε να χρησιμοποιούνται ως επιχειρήματα, καί κριτήρια, γιατί είναι εξίσου γνωστό, νομίζω, ότι οι καινούριες ιδέες, καί οι «αληθινές» καί οι «ψεύτικες», μόλις εμφανίζονται στον κόσμον αυτό, καί καταδιώκονται καί διακωμωδούνται καί καταδικάζονται. Φτάνει να σκεφτούμε τί διώξεις καί μαρτύριά υπέστη ο θεάνθρωπος, καί οι πρώτοι Χριστιανοί επί  αιώνες, για να μην αμφιβάλλουμε διόλου για τη μοίρα καί τίς περιπέτειες των ανθρωπίνων απλώς ιδεών.

Είναι γεγονός επίσης, ότι ή επιστήμη της ψυχαναλύσεως διεδόθη, ρίζωσε καί ακμάζει ακόμη καί σήμερα, μισόν αιώνα καί πλέον από την εμφάνιση τής θεωρίας, στην Αμερική—όπως μάς πληροφορεί πάλιν ο κ. Δ. «Οι Αμερικανοί όμως, σπεύδει να μάς βεβαιώσει κατηγορηματικά, ποτέ δεν κατάλαβαν αληθινά» τον Φροϋδισμό— πράγμα που δεν αποκλείεται, νομίζω, να συμβαίνει: Έ, άνθρωποι σαν κι εμάς είναι κι αυτοί, δεν είναι θεοί, να τα καταλαβαίνουν αληθινά όλα!

Επειδή λοιπόν η θεωρία τού Φρόυντ καταδικάστηκε καί καταπολεμήθηκε από τη γερμανική Επιστήμη καί επειδή «κυκλοφορεί ευρύτατα στον πολύ λαό σαν ένα είδος σόκιν—ανέκδοτα» καί επειδή, τέλος, ο Α. Χάξλεϋ λοιδορεί με πολύ φανταχτερές παρομοιώσεις όσους τήν παραδέχονται—για όλα αυτά, απαγορεύεται αυστηρώς— φερμπότεν!—, είναι εκδήλωσις νοοτροπίας μαθητού γυμνασίου, αμάρτημα ασυγχώρητο να την μελετούν καί να την εφαρμόζουν οι κριτικοί μας για να φωτίσουν, να φέρουν πιο κοντά μας την ψυχή, τη μορφή καί το έργο των λογοτεχνών μας.

Αυτά ισχυρίζεται καί έτσι αποφαίνεται, αν κατάλαβα καλά, ο κ. Δ. Δικαίωμά του, φυσικά. Ας μάς επιτρέψει όμως να ομολογήσουμε ότι όλα αυτά δεν μάς φαίνονται διόλου πειστικά καί ας δεχθεί ακόμη, αφού θέλει να παίζει με ξένα χαρτιά, να τον πληροφορήσουμε ή σωστότερα να τού θυμίσουμε, γιατί θα το ξέρει βέβαια αλλά το ξέχασε, ότι ή σημερινή Γαλλική φιλολογική κριτική χρησιμοποιεί ευρύτατα την καταδικασμένη θεωρία τού Φρόυντ, εξετάζοντας μορφές παγκοσμίου πνευματικής ακτινοβολίας, όπως είναι, να πούμε, ο Πόου, ο Μπωντελαίρ, ο Ρεμπώ, ο Βερλαίν, ο Βαλερύ, ο Ζίντ, χωρίς αυτό να θεωρείται ασυγχώρητο αμάρτημα ή να επισύρει τίς διαμαρτυρίες των διαφόρων ξένων κ. κ. Δ! Δεν μπορώ να ξέρω, δυστυχώς, αν καί ή σύγχρονη ελεύθερη Γερμανική φιλολογική κριτική κάνει ή όχι το ίδιο. Παρηγορούμαι, προς το παρόν, με τη σκέψη ότι ο φίλος κ. Δ., πού μιλεί τόσο αποφθεγματικά περί τού πνεύματος τής Γερμανίας, θα τα κατέχει ασφαλώς άριστα κι αυτά καί θα θελήσει να πληροφορήσει το αναγνωστικό κοινό κι εμένα. Καί μάλιστα παρακαλείται να το κάμει καί για τον εξής πρόσθετο λόγο: Για να εντοπίσει, όπως είναι το σωστό, καί να εξετάσει πρώτα τη διάδοση τής θεωρίας τού Φρόυντ καί τον τρόπο τής εφαρμογής της στο πεδίο τής φιλολογικής (κριτικής περί αυτού ακριβώς, καί μόνον, πρόκειται εδώ) κι έπειτα ας την ξεγράψει.

Περιμένοντας αυτή την πληροφορία, πού δεν είναι, νομίζω, αποφασιστικής σημασίας, πρέπει να διευκρινίσω από τώρα πώς, από όσα άκουσα, κατάλαβα καί θυμούμαι, ο κύριος Περάνθης δεν «βάλθηκε ν’ αποδείξει ότι ο Παπαδιαμάντης υπήρξε ένας κομπλεξικός έρωτοαποτυχημένος καί έξ αίτιας αυτού το έρριξε στο Χριστιανισμό», παρά μάς είπε κάτι άλλο, πολύ διαφορετικό, νομίζω.

Ότι ο Παπαδιαμάντης, Χριστιανός Ορθόδοξος από νηπιακής ηλικίας καί παπαδοπαίδι μάλιστα, υπήρξε, λόγω ανατροφής και παραδόσεως, ίσως και λόγω ψυχοσυνθέσεως, θρησκευτική φύσις. Καί φυσικό ήταν να τον πολιορκήσουν οι πειρασμοί, δηλαδή τά πονηρά πνεύματα. Εκείνος όμως τούς επολέμησε, τούς απεδίωξε ή τους απέφυγε (φοβούμενος ίσως τις μεταθανάτιες ή τίς εγκόσμιες συνέπειες), εν πάση περιπτώσει, δεν παραδόθηκε σ’ αυτούς, γι’ αυτό καί αποκαλείται άγιος (των γραμμάτων μας, να εξηγούμεθα, - όχι τής εκκλησίας μας).

’Αν δεν τον πολιορκούσαν οι πειρασμοί, ή αν παραδινόταν νικημένος ή αμαχητί σ’ αυτούς, όπως, καλή ώρα, παθαίνουν οι περισσότεροι από μάς, θα ήταν βέβαια ένας χριστιανός συνήθους τύπου, όχι όμως καί «άγιος». Καί για να τα θεμελιώσει αυτά ο κύριος Περάνθης, προσέφυγε σέ κείμενα του Παπαδιαμάντη καί σέ περιστατικά τής ζωής του αναμφισβήτητα. Κάποιος άλλος, ο κ. Δ. έξαφνα, θα μπορούσε να στηριχθεί σέ άλλα κείμενα καί περιστατικά τής ζωής τού Παπαδιαμάντη εξίσου αυθεντικά, να μάς πει εξίσου ενδιαφέροντα πράγματα καί να βγάλει αντίθετα συμπεράσματα! Έτσι μπορεί να βρεθεί ένα μεγάλο μέρος τής αλήθειας. Αλλά θα πείτε ίσως: τί είδους θρησκευτική φύσις ήταν ο Παπαδιαμάντης; Όσοι επιθυμούν να το μάθουν αυτό, ας προσφύγουν στον κ. Δ. ή ας διαβάσουν όσα, με πλήρη γνώση καί αρμοδιότητα, έγραψε επί του ζητήματος αυτού ο μακαρίτης καθηγητής τής θεολογίας του Παν. Αθηνών καί Ακαδημαϊκός Δ. Μπαλάνος στο τευχ. τής «Ν. Εστίας» το αφιερωμένο στον Παπαδιαμάντη, τα Χριστούγεννα του 1941.

Είναι πράγματι λυπηρό το γεγονός, ότι δ κ. Δ. «αισθάνθηκε σωστή απογοήτευση» από τη διάλεξη του κυρίου Περάνθη. Μολονότι δ φιλολογικός όμιλος Αγρίνιου έχει δηλώσει δημοσία πώς «αφήνει απόλυτη ελευθερία εκλογής καί αναπτύξεως των θεμάτων στους ομιλητάς», ελπίζουμε ότι, κατ’ εξαίρεσιν, θα σπεύσει να εκφράσει δημοσία πάλιν, όπως ακριβώς έκαμε καί ο κ. Δ., όχι βέβαια την απογοήτευσή του, αλλά τη λύπη του, στον απογοητευμένο καί διαμαρτυρόμενο συμπολίτη μας. Κατ’ εξαίρεσίν, γιατί ο κ. Δ. δεν είναι προφανώς, ένας οποιοσδήποτε ακροατής από το εύκολο επαρχιακό κοινό, σαν κι εμάς, έχει ακούσει φαίνεται πολλές καί πολύ σπουδαίες διαλέξεις κι εδώ κι έξω αποδώ, γι’ αυτό θα έπρεπε να καταβληθεί από τον όμιλο ξεχωριστή φροντίδα να ικανοποιηθεί, τουλάχιστον εν μέρει.

Έλα όμως που ο χαρακτήρας των φιλολογ. διαλέξεων είθισται να είναι στον τόπο μας καί σ’ άλλους τόπους, νομίζω, κατά κανόνα, εκλαϊκευτικός! Καί μάλιστα αυτός ακριβώς ο χαρακτήρας είναι απαραίτητος όταν ο ομιλητής απευθύνεται «σ’ ένα εύκολο επαρχιακό κοινό». Αλλά ο κ. Δ., θρεμμένος ίσως από το υψηλό Γερμανικό επιστημονικό πνεύμα, έκρινε, φαίνεται, καί τη διάλεξη του κ. Περάνθη με αυθεντικά Γερμανικά κριτήρια-καί επόμενο ήταν να ξεγράψει καί τον Φρόυντ και τον κ. Περάνθη!

Στο τέλος τής διαμαρτυρίας του, ο κ. Δ. θυμάται, καί θυμίζει καί σ’ εμάς, τούς παλαιούς ωραίους δεσμούς του με την πάντοτε συμπαθητική μας «Νέα Εποχή». Πράγματι, εδιάβαζα κι εγώ, ταχτικά, τίς σκέψεις καί τα σχόλια του κ. Δ. για πρόσωπα καί για πράγματα του τόπου μας καί τόπων άλλων, καί οφείλω να ομολογήσω ότι τα κριτήριά του ήσαν υπερβολικά ελαστικά, ίσως επειδή τότε ο κ. Δ. αποτελούσε μια απλή μονάδα μέσα στο εύκολο επαρχιακό κοινό, ενώ σήμερα...

Αλλά, κύριε Διευθυντά, δεν πρόκειται να κάμω τώρα... ψυχανάλυση του παλαιού συνεργάτου σας, θέλω μόνο να σας ευχαριστήσω ειλικρινώς για τη φιλοξενία.

ΠΕΤΡΟΣ Α. ΔΗΜΑΣ

 

****

 

Αγαπητέ κ. Διευθυντά,

Αποτέλεσμα εικόνας για Μιχ. ΠεράνθηςΕδιάβασα τελευταία τα διάφορα άρθρα πού καταχωρήθηκαν στην έγκριτη εφημερίδα σας εξ αφορμής της διαλέξεώς μου για τον Παπαδιαμάντη. Καί θέλω να ευχαριστήσω θερμότατα τούς αγαπητούς κ.κ. Πέτρον Δήμαν, Μ. Γκιόλιαν, Ε. Κορνηλίδην και την δίδα Μαίρη Χρυσιπούλου για την ευγενή καλοσύνη τους ν’ απαντήσουν για λογαριασμό μου στον πρώτο επιστολογράφο κ. Σ. Δεληκωστόπουλο.

Μια δημόσια εμφάνιση είναι νόμιμο να επισύρει καί τον  δημόσιο έλεγχο.  Θα δεχόμουν ευχαρίστως οποιαδήποτε καλόπιστη παρατήρηση και θ’ απαντούσα με προθυμία, έστω και στον κ. Δεληκωστόπουλο, για τον όποιον ή αρθρογραφία αιτίας της επιστολής του αφήνει να νοηθεί ότι πρόκειται γι’ ανερμάτιστον δοκησίσοφο. Άλλα πώς ν’ απαντήσω για πράγματα άσχετα και με μένα καί με τη διάλεξή μου; Καί πώς να συζητήσω με άνθρωπο πού άλλα ακούει κ’ άλλα καταλαβαίνει; ή,  ακόμα χειρότερα, πού είναι προαποφασισμένος να μην  καταλάβει;

Πάντως, για τούς αναγνώστες σας πού έτυχε να παρακούσουν τη σχετική αρθρογραφία, ήθελα να διευκρινίσω πώς στην εκτύλιξη του εσωτερικού βίου τού Παπαδιαμάντη χρησιμοποίησα αποκλειστικά και μόνον στοιχεία πραγματικά, ιστορικά, διακριβωμένα απ’ την έρευνα καί επαληθευμένα άπ’ τον ίδιον τον συγγραφέα, πού τα μετουσίωσε απλόχερα στο έργο του.  Ό συσχετισμός των στοιχείων έγινε με την (όση διαθέτω) ψυχολογικήν οξυδέρκεια πού με βοήθησε ως τώρα να αναβιώσω τη ζωή των Καβάφη, Παπαδιαμάντη, Κρυστάλλη κλπ. Ομολογώ πώς δεν υποψιάστηκα ποτέ—ούτε κανείς μου το είπε—ότι εφαρμόζω τον... Φρόϋντ, για τον όποιον άλλωστε, κατά σύμπτωσιν, διατηρώ μερικές επιφυλάξεις. Ούτε, φυσικά, άλλον κανέναν. Δεν είμαι φιλόσοφος, γιατρός ή ψυχαναλυτής άλλα συγγραφέας. Κι ο συγγραφέας έχει μια δική του πηγή, προσωπική,—τη διαίσθηση. Μια τέτοια πελώρια πηγή διέθετεν ο Παπαδιαμάντης, χριστιανός βέβαια, αλλ’ όχι του αφελούς τύπου πού φενακίζει τη φαντασία των φανατισμένων. Ευτυχώς που έσπευσε να πεθάνει εγκαίρως! Αλλιώς, τι θα συνέβαινε αν τον καλούσαν να δώσει διάλεξη! Κι άν μιλούσεν, αίφνης για τις... Θρησκόληπτες! Κι’ έλεγε, ανάμεσα σε άλλα (μικρό δείγμα από μυριάδες):

«Εγνώριζεν εκ μακράς πείρας ότι πολλά πλάσματα κατοικούντα εις τας συνοικίας εις σκοτεινάς και ανηλίως παραπονεμένα εξ ελλείψεων πολλών, ών πρώτη η έλλειψις φορέματος, δεύτερα η έλλειψις αρραβωνιαστικού, τρίτον δε όλαι ομού αι ελλείψεις ότι πολλά τοιαύτα πλάσματα ήσαν διατεθειμένα να δράξωσιν, άμα προσφερομένην αυτοίς, την παραμυθίαν την εκ της θρησκείας...»

Φρικτόν ειπείν! Ένας χριστιανός πού διεκδικεί καί τον τίτλο τού άγιου καί να αντιγράφει σαν κακός μαθητής τον Φρόϋντ; Και όμως, είναι βεβαιωμένο. Τα είπε. Είναι δημοσιευμένα στο «Άστυ» στο διήγημα «Παραπονεμένες» στο φύλλο τής 5 Μαρτίου 1899. Αλήθεια, υπήρχε τότε ό Φρόϋντ; δεν είμαι κατατοπισμένος στα βιογραφικά του!)...

Ευχαριστώ για τη φιλοξενία

ΜΙΧ. ΠΕΡΑΝΘΗΣ

_______________________

*Σημείωση: Τα παραπάνω κείμενα δημοσιεύτηκαν στην έντυπη "Νέα Εποχή". Το πρώτο την 10-1-1960, το δεύτερο την 17-1-1960 και το τρίτο την 21-2-1960