Τα γεγονότα είναι σεβαστά. Τα σχόλια ελεύθερα.

Image description goes here Image description goes here Image description goes here

Ιστορικά:

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821

 Η ΑΙΤΩΛΟ-ΑΚΑΡΝΑΝΙΑ ΣΤΗΝ ''ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821''

 (Από τη Λατινοκρατία στην Τουρκοκρατία)


έρευνα - ιστορική συγγραφή: δρ Ιωάννης Γ. Νεραντζής

Το οικόσημο των Τόκκο 

 

   Στην περίοδο 1385-1479, η περιοχή της σημερινής Αιτωλίας και Ακαρνανίας πέρασε στους Οθωμανούς Τούρκους.

    Πρωταρχικά τους κάλεσαν οι διάδοχοι του Καρόλου Β΄ Τόκκο (1429-1448), προκειμένου -οι Οθωμανοί Τούρκοι- να τους συνδράμουν στρατιωτικά. Αλλά και ολόκληρη η λεγομένη ‘‘Στερεά Ελλάς’’ παρέμεινε υπό τους Οθωμανούς μέχρι της εθνικοαπελευθερωτικής των Ελλήνων Επαναστάσεως του 1821.[1]

   Εξαίρεση αποτελεί η βραχεία περίοδος της Βενετοκρατίας στη Δυτική Στερεά (1684-1699) και στην Κεντρική Στερεά (1687-1699)· η υπ’ αυτών τών Βενετών κατοχή τής Ναυπάκτου από 1687 μέχρι 1701,[2] ως και η μακρά κατοχή υπό των Βενετών της Βονίτσης[3] και της Αγίας Μαύρας (Λευκάδας) (1684-1797).[4].

   Σύμφωνα με την ειδική επί του θέματος αυτού έρευνα της Ελένης Γιαννακοπούλου[5], αρχή των εξελίξεων τούτων υπήρξε το γεγονός ότι οι Τούρκοι, κατά το 1683, κήρυξαν τον πόλεμο κατά της Liga και (στις 12-9-1683) επετέθησαν κατά της Βιέννης.[6] Οι Βενετοί εθεώρησαν τότε κατάλληλη την περίσταση για την ανάκτηση των παλαιών εδαφών των.[7] Στα πλαίσια αυτά, μετά την παράδοση της Λευκάδος[8] στους Ενετούς τον Αύγουστο του 1684, οι ‘‘πρόκριτοι’’ Ξηρομέρου και Βάλτου, (δηλ. οι ‘‘πρόκριτοι’’ των δύο γεωγραφικών διαμερισμάτων που συναπαρτίζουν τη χώρα της Ακαρνανίας), έσπευσαν να δηλώσουν υποταγή στα Βενετικά όπλα,[9] τα οποία προήλαυνον νικηφόρα στην ενδοχώρα της Ακαρνανίας και της Αιτωλίας. Ώστε, λήγοντος του 1684, υπέκυψαν στους Ενετούς διαδοχικώς πρώτο το Δραγαμέστον[10] (παράλια πόλη στο Ξηρόμερο Ακαρνανίας, νυν Αστακός)  – κατά τον Αύγουστο[11] -, κατόπιν το Ζαπάντι (Μεγάλη Χώρα), το εγγύς αυτού Βραχώρι (Αγρίνιο), η Uva (Γουριά[12]), - κατά Σεπτέμβριον -. Ακολούθως υπέκυψαν το Μεσολόγγι και το Ανατολικόν (Αιτωλικόν)[13] με προσφορά εθελουσίας εισφοράς 4.000 ρεαλίων .  και στη συνέχεια υπέκυψε η Βόνιτσα.

   Οι Βενετοί έχοντες ήδη την επιστασία τού Αμβρακικού[14], προέβησαν ευθύς αμέσως στη διοικητική οργάνωση της νεοκατακτηθείσας περιοχής: Διαίρεσαν τη χώρα σε δύο territoria[15], των σαράντα χωρίων έκαστον: το ‘‘Δυτικόν της Βονίτσης’’, τερματίζον στο Άκτιον, [καθώς] και το ‘‘Ανατολικόν του Ξηρομέρου’’, περατούμενον εις τον Αχελώον. Επί κεφαλής της διοικήσεως ετέθησαν δύο προβλεπταί εδρεύοντες εις την Αγίαν Μαύραν (= Λευκάδα), ο Lorenzo Veniero, Straordinario και ο Philippo Mario Paruta, Ordinario[16], ενώ την ηγεσία των στρατιωτικών επιχειρήσεων επισήμως είχε αναλάβει από του Νοεμβρίου του 1684, ως επιθεωρητής Ξηρομέρου και Βάλτου ο Angello Della Decima[17].

   Ο αγώνας συνεχιζόταν ιδιαιτέρως στο Ξηρόμερο (= νότιο μισό Ακαρνανίας), όπου πυκνές επιδρομές επιχειρούσαν οι Τούρκοι κατερχόμενοι ή ορμώμενοι εκ Ναυπάκτου. Τελικά όμως η Ναύπακτος υπέκυψε στους Βενετούς μετά την οριστική κατάκτηση Πατρών – Ρίου κατά το 1687. Συμπληρώθηκε έτσι η Βενετική κατοχή στη ‘‘Δυτική Στερεά’’.   

   Η διοικητική οργάνωση των νεοκατακτημένων υπό των Βενετών εδαφών που εγκαιάσθηκε το 1684 διευρύνθηκε: Η Δυτική Στερεά μετά της Λευκάδος υπήχθη στη δικαιοδοσία του Γενικού Προβλεπτού τριών νήσων, στις οποίες προστέθηκε και η Λευκάδα. (Προβλεπτής ήταν τότε ο Ανδρέας Navagero). Είχαν την έδρα τους ωσαύτως δύο έκτακτοι προβλεπτές, ο ένας στη Ναύπακτο με εξουσία επί του Βενέτικου, Αποκούρου, Κραββάρων, Λιδωρικίου και Βιτρινίτσας και ο άλλος εις την Αγίαν Μαύραν, στην οποία υπαγόντουσαν οι περιοχές Μεσολογγίου, Αγγελοκάστρου και Καρπενησίου, υποχρεούμενες στην καταβολή της δεκάτης, ως φόρου, εις το εκεί ταμείον.[18]

   Η στενά εισπρακτική πολιτική των Βενετών Διοικητών Ναυπάκτου – παλιά άλλωστε αρχή των κατακτητών – για την αφαίμαξη των οικονομικών πόρων από τα νεοκατακτημένα εδάφη[19] είναι εμφανής στις ιστορικές πηγές[20]: προκύπτει η εικόνα ενός επαχθούς φορολογικού καθεστώτος, όχι μόνο για τα ποσά της είσπραξης και τις πυκνές και ετερόκλητες φορολογικές απαιτήσεις, αλλά και για την ωμότητα και απληστία των φοροεισπρακτόρων από την οποία δεν εξαιρούνται και τα πρόσωπα της βενετικής διοίκησης. Έτσι οι στρατιωτικοί επιθεωρητές και έφοροι και συγχρόνως συλλέκτες των φόρων Βάλτου και Ξηρομέρου Angello della Decima, Georgio Mormori και Anastasio Metaxa μνημονεύονται στις πηγές όχι μόνο για βιαιοπραγίες και εκφοβισμούς των πληθυσμών, αλλά και για φορολογικές «ατασθαλίες» σε βάρος τους: εισέπρατταν περισσότερα από τα κεκανονισμένα και κατέθεταν στο ταμείο λιγότερα, ιδιοποιούμενοι τη διαφορά.[21] Για τον τελευταίο μάλιστα από τους διοικητές Αναστάσιο Μεταξά που είχε έδρα του το Αιτωλικό διαμαρτύρονταν έντονα οι δημογέροντες Αιτωλικού και Ξηρομέρου και τον κατηγορούσαν δριμύτατα για εκβιασμούς και αρπαγές, ενώ ταυτόχρονα απειλούσαν με απεμπόληση της βενετικής προστασίας, εγκατάλειψη των βενετικών εδαφών και προσχώρηση στους Τούρκους.[22] Κατά τη διάρκεια επίσης των πολεμικών επιχειρήσεων η συμπεριφορά των διοικητών εξόργιζε τους πληθυσμούς. Περνούσαν από την ενδοχώρα «τρώγοντας και πίνοντας και διαγουμίζοντας τους πτωχούς».[23] Για τα «πολλά κακά των κολονέλων» εις βάρος των Ελλήνων υποτελών μαρτυρούν οι αναφορές των κατοίκων προς τους Προβλεπτές.[24]

   Αλλά και σε έγγραφο εκ των αρχείων της Βενετίας, που μελέτησε η Ελένη Γιαννακοπούλου[25], εμπεριέχεται πίνακας με τα ονόματα των οικισμών και των χωριών της Ναυπακτίας και του Απόκουρου, για την πριν από το 1700 περίοδο της Τουρκοκρατίας, και ειδικότερα για την περίοδο της β΄ βενετοκρατίας στη Στερεά Ελλάδα (1684-1699), που και η περιοχή Ναυπακτίας, Κραβάρων και Αποκούρου υπάγονταν στη δικαιοδοσία των Βενετών και το 1696 διοικούνταν από τον προβλεπτή Ναυπάκτου Leonardo Querini. Αυτού του προβλεπτή Ναυπάκτου Leonardo Querini θύματα άγριας φορολογικής εκμετάλλευσης πίπτουν οι κάτοικοι Κραβάρων, Αποκούρου και Λιδωρικίου. Γιαυτό και την καταγγέλουν σε δύο αναφορές τους προς τον Provveditor General Da Mar εξ ονόματος όλης της κοινότητας οι ιερείς και δημογέροντες της Ναυπάκτου (1696), αλλά και άλλα πρόσωπα συνεργαζόμενα με τους Βενετούς, όπως ιερείς και δημογέροντες της Μπροστοβάς και ο φρούραρχος της Περίστας.[26]

Ο Προβλεπτής αυτός εκτός από την καταστρατήγηση ολοκληρωτικά της φορολογικής κλίμακας επέβαλε και αυθαίρετες εισφορές ατομικά ή συλλογικά και καταπίεζε με κάθε μέσο τους υπηκόους της περιφερείας που βρίσκονταν σε απόγνωση.[27]

   Συμμέτοχοι στο τυραννικό καθεστώς του Querini και των άλλων προβλεπτών ήσαν φοροεισπράκτορες τοπάρχες και καπετάνιοι.[28]

   Για την πάταξη της φοροδιαφυγής οι προβλεπτές διόριζαν καπετάνιο «ο οποίος να επαγρυπνή εις την ακριβή τήρησιν των αναληφθεισών υποχρεώσεων υπέρ των συμφερόντων τού πρίγκιπος…».[29] Αξιοσημείωτο είναι ότι ο νέος καπετάνιος έπαιρνε τον μισθό του από τις συνδρομές των υπηκόων.[30]

   Η βενετική κατοχή επ’ αυτών των ως άνω περιοχών δεν είχε βεβαίως παγιωθεί, διότι ενίοτε επανήρχοντο οι περιοχές αυτές στη διάκριση των Τούρκων, (ως το 1688, ένεκα απασχολήσεως των ενετικών στρατευμάτων εις την πολιορκία της Χαλκίδος).[31] Οι Τούρκοι κάνοντας επιδρομές απαιτούσαν το χαράτσι. Μάλιστα, εξαπέλυσαν προς είσπραξη του χαρατσίου αυτού τον φοβερό εξωμότη Μανιάτη πειρατή, Λυμπεράκη Γερακάρη, με την εντολή να διοικήσει την από των Αθηνών μέχρι Λευκάδος χώρα, έχοντας αυτή τη χώρα και πεδίο δράσης του.[32] Η βαρβαρότητα και οι αυθαιρεσίες και οι πλέον απίθανοι καταναγκασμοί του σώματος του Γερακάρη εις βάρος των πληθυσμών της Ευρυτανίας[33], του Βραχωρίου, του Αιτωλικού, του Μεσολογγίου, της Ναυπάκτου,[34] των Σαλώνων και του Λιδωρικίου για την είσπραξη του χαρατσιού και τη διακοπή των εισφορών προς τους Βενετούς[35] περιγράφονται με αποτροπιασμό στις αναφορές των κατοίκων: «Αι σύγχυσαις του ακαταστάτου και μιαρού Λυμπερίου και τα κακά και ο αιχμαλωτισμός των Χριστιανών είναι ανυπόφορα… Εγύρισε πάλιν εις τα χωρία του Βραχωριού και της Κατοχής και εσκλάβωσε 300 Χριστιανούς χωρίς εκείνους που εφονεύθησαν»[36].

   Ο Λυμπεράκης εισέπραττε εκτός από το τουρκικό χαράτσι και διπλές εισφορές ή ποσά αυθαίρετα για τον εαυτό του.[37] Από τα χωριά της Ναυπακτίας ζητούσε 200 κάδους σιταριού, 100 κάδους κριθαριού και 100 πρόβατα.[38] Απαιτούσε επίσης ζωοτροφές για τις ανάγκες του σώματός του και εξηνάγκασε τους κατοίκους να ναυπηγήσουν προς χάρη του στολίσκο στον Πατραϊκό Κόλπο.[39] Παρά τις εφιαλτικές πιέσεις οι κάτοικοι αποτολμούσαν να αρνούνται την πληρωμή χωρίς να υπολογίζουν τις συνέπειες.[40]

   Ιδιαίτερη επώδυνη για την περιοχή της Ναυπακτίας υπήρξε η περίοδος 1691-1693 που η δράση του Γερακάρη κορυφώνεται. Στα 1691 ο Γερακάρης με 2000 Τούρκους και ένα σώμα από Σκλαβούνους μισθοφόρους εξαπέλυσε φοβερή επιδρομή και με σφαγές και λεηλασίες έφθασε στα πρόθυρα της πόλης της Ναυπάκτου. Η εκστρατεία των Τούρκων το 1692, με στόχο την άλωση της Ναυπάκτου είχε ως αποτέλεσμα την πολεμική ένταση και την έξαρση της καταδρομής. ¨Ετσι η γύρω από τη Ναύπακτο περιοχή βρισκόταν στη διάκριση των Τούρκων, το Ξηρόμερο «un paeso aperto» χωρίς φρούρια, ιδιαίτερα ευάλωτο λόγω και της συγκυριαρχίας Βενετών και Τούρκων δεχόταν τις συνέπειες από τη στρατοπέδευση, το Λιδωρίκι πιεζόταν ασφυκτικά από τον Γερακάρη και στον κόλπο της Ναυπάκτου καταδρομείς υπό τη σημαία των Βενετών με επίκεντρο τις νησίδες του Κορινθιακού λυμαίνονταν την περιοχή. Αυτή την περίοδο η αφαίμαξη των πληθυσμών από τον Γερακάρη και τον αδελφό του Γεώργιο δε γνώρισε προηγούμενο.[41]

   Αλλά πλην των επιδρομών του Γερακάρη στη Δυτική Στερεά, ο χώρος της Αιτωλίας και Ακαρνανίας ελυμαίνετο, εκ παραλλήλου, αφενός εκ των ληστρικών ανταγωνισμών των Σκλαβούνων, λιποτακτών του Ενετικού στρατού, με αρχηγό τους τον Κολονέλλο Λουντορέκα, του οποίου τα ίχνη διασώζονται ακόμη σήμερα σε κτητορικές επιγραφές των μοναστηριών Αγίας παρασκευής Αιτωλικού (1698) και Αγίου Γεωργίου Σιβίστας επί του βουνού Αρακύνθου (1696), γιατί φορολογούσαν επιπλέον τους κατοίκους. Αφετέρου, ο χώρος ελυμαίνετο από τις επιδρομές καταδρομικών λαφυραγωγικών σωμάτων εκ της Πελοποννήσου, καθώς και από τυχοδιώκτες Αλβανούς: αυτά τα σώματα δρούσαν κάτω από Ενετική αιγίδα (partitarii ή partitanti) και λεηλατούσαν την τουρκική επικράτεια.

Κατά το 1692, η οξύτητα των συγκρούσεων έφτασε στο έπακρο. Διότι είχε εξαγγελθεί η κατά τον Αύγουστον πραγματοποιηθείσα κάθοδος του Χαλίλ Πασά προς κατάληψη της Ναυπάκτου. Και τα παράλια του Ξηρομέρου καταληστεύονταν: πρώτον από τους καταδρομείς που στέλνονταν εσκεμμένα υπό των Ενετών, για να τρομοκρατούν τους πληθυσμούς ώστε να παρεμποδίζουν την προσχώρησή τους στους κατερχόμενους Τούρκους. Δεύτερον υπέφεραν από τον Γερακάρη που επέδραμε στο Ξηρόμερο και απαιτούσε τους φόρους. Τρίτον, υπέφεραν υπό Κεφαλλήνων και Ζακυνθίων, που μετέφεραν ζωοτροφές στο στρατόπεδο του Σερασκέρη. Η ζοφερότητα της καταστάσεως εικονίζεται στις αναφορές των βενετών Προβλεπτών.

   Γράφει ο Ventramin εκ Ναυπάκτου στους Βενετούς: «Μετέβην προς επίσκεψιν του Ξηρομέρου, κατά μήκος των ακτών, όπου είδα να προσέρχωνται ενώπιόν μου οι λαοί εκείνοι και να μου εκθέτουν διά των ιερέων και δημογερόντων τα όσα κακά υφίστανται από τους παρτιζάνους, οι οποίοι πολυειδώς και πολυτρόπως τους τυραννούν και τους αρπάζουν τα υπάρχοντα. Μου παρουσίασαν την κατάστασιν με τα μελανώτερα χρώματα. Ευρίσκονται εις τελείαν απόγνωσιν».

   Και κατά το προηγούμενον έτος (13.6.1691), ο Γενικός Προβλεπτής εξέθετε προς τον Δόγη της Βενετίας τα παράπονα των κατοίκων της Αιτωλίας και Ακαρνανίας, διότι κατέβαλλαν εισφορές όχι μόνο στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία, αλλά και στους Τούρκους, και στον Λυμπεράκη, και στον οπλαρχηγό των Βενετών Ηλίαν και στους παρτιζάνους του. Η κάθοδος, τέλος, του Χαλίλ Πασά προς κατάληψη της Ναυπάκτου και η διέλευσή του από εκείνα τα μέρη επεσφράγισε τα δεινά των κατοίκων και επέφερε την τελειωτική αφαίμαξη του δυναμικού των, διά της επιβολής εκτάκτων φορολογιών και εισφορών και της αναγκαστικής προσφοράς ζωοτροφών.

   Συνάμα, η σπουδαιότητα τών πρό τής Οθωμανικής κατάκτησης αστικών κέντρων, η στρατηγική τους σημασία και η σε διαφορετικό χρόνο συντελεσθείσα κατάκτηση αυτών υπό των Τούρκων, επέδρασαν πολύ στη διαμόρφωση τών οθωμανικών διοικητικών περιφερειών.

 



 

Βιβλιογραφία

χρησιμοποιηθείσα

 

[1] Δες: Πετρόπουλος Γεώργιος Α., ΄Εγγραφα Ηπείρου και Αιτωλίας, (Αθήνα 1962). Επιπλέον βιβλιογραφία δες στον Δημήτριο Λουκάτο, Εισαγωγή στην Ελληνική Λαγραφία, (Μ.Ι.Ε.Τ., 1977), σ. 76, 78, 82, 106, 166, 170, 172, 175, 192, 194, 203, 208, 220, 238, 274, 278, 279. Δες και: -Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, σχετικούς τόμους. -Επιστημονική Επετηρίς Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, σχετικούς τόμους.

[2] -Γιαννόπουλος Ι., «Ανέκδοτα ενετικά έγγραφα της εν Δωρίδι μονής Βαρνάκοβας», ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, 2 (1970), σ. 476 και 489. –Γκιόλιας Μάρκ., Ιστορία της Ευρυτανίας στους νεότερους χρόνους (1393-1821), (εκδ. «Πορεία», 1999), σ. 257-322.

[3] Δες: -Παληογιώργος Λεωνίδας, Πίκουλας Μιχ., Μπίτσης Σπύρ., Τσαβαλάς Κ. Γ., Η Βόνιτσα και η Ιστορία της, (έκδοση ‘‘Συλλόγου των εν Αθήναις Βονιτσάνων «Ο Αμβρακικός»’’, 2008), σποράδην. -Ασωνίτης Σπ.., Το Νότιο Ιόνιο κατά τον ΄Οψιμο Μεσαίωνα: Κομητεία Κεφαλληνίας, Δουκάτο Λευκάδας, ΑιτωλοΑκαρνανία, (2005), σποράδην. -Αρχοντίδης Αστέριος, Η Βενετοκρατία στη Δυτική Ελλάδα, (1684-1699): Συμβολή στην Ιστορία της περιοχής του Αμβρακικού Κόλπου και της Αιτωλοακαρνανίας, (διδακτ. διατριβή, 1983), σποράδην.

[4] -Ασωνίτης Σπ.., Το Νότιο Ιόνιο κατά τον ΄Οψιμο Μεσαίωνα: Κομητεία Κεφαλληνίας, Δουκάτο Λευκάδας, ΑιτωλοΑκαρνανία, (2005), σποράδην. -Αρχοντίδης Αστέριος, Η Βενετοκρατία στη Δυτική Ελλάδα, (1684-1699): Συμβολή στην Ιστορία της περιοχής του Αμβρακικού Κόλπου και της Αιτωλοακαρνανίας, (διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 1983), σποράδην. -Λούντζης (Ερμάννος), Η Ενετοκρατία στα εφτάνησα, (αυτόν τον τίτλο φέρει στην φωτοανατύπωση του βιβλίου από τις εκδόσεις «Κάλβος» το 1969, ενώ ο κανονικός τίτλος του, όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1856 στην Αθήνα, ήταν: Ερμάννου Λούτζη, Περί της πολιτικής καταστάσεως της Επταννήσου επί Ενετών), σποράδην. -Σάθας Κ., Τουρκοκρατουμένη Ελλάς (1453-1821), (Αθήναι 1869), σ. 317 και 565. –Μαχαιράς Κ., Η Λευκάς επί Ενετοκρατίας (1684-1797), (Αθήναι 1951), σποράδην.

[5] Δες σχετ.: –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σσ. 407-448. (Από εδώ αντλούμε όλα τα σχετικά ακολουθούντα ιστορικά γεγονότα, καθώς και τη σχετική βιβλιογραφία).

[6] Δες σχετ.: -Zinkeisen  J. W., Geschichte des Osmanisches Reiches, (Gotha 1857), σ. 163. –Hopf Carl, Geschichte Griechenland, (Leipzig 1867), VIII, σ. 175. –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, (σ. 407-448), σ. 411.

[7] –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, (σ. 407-448), σ. 411-412. -Kretsmayer  H., Geschichte von Venedig, (Neuedruck der Ausgabe Stuttgart 1934), Aalen 1964, III, 353-363.

[8] Δες σχετ.: –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 412. –Garzoni  P., Istoria della Republica di Venezia in tempo della Sacra Lega, (Venezia 1705), σ. 68. –Foscarini  M., Istoria della Republica Veneta, Istorici delle cose veneziane, I quali hanno scritto per publico decreto, τόμ. Χ, Venezia 1722, σ. 158. –Σάθα  Κ., Τουρκοκρατουμένη Ελλάς, (Αθήναι 1869), σ. 13. –Μάτεση, «Ημερολόγιον εν Κ. Σάθα», Ελληνικά Ανέκδοτα, (Αθήναι 1867), Α΄, σ. 197. –Χιώτης Π., Ιστορικά Απομνημονεύματα, (Κέρκυρα, 1863), Γ΄, 276. –Μαχαιράς Κ., Η Λευκάς επί Βενετοκρατίας (1684-1797), (Αθήναι, 1951), σ. 28-29.

[9] -Locatelli  Al., Raconto historico della Veneta guerra in Levante, (Colonia 1691), σ. 66. –Γιαννακοπούλου Ελ., ό.π., σ. 412.

[10] Βιβλιογραφία περί της βυζαντινής και μεσαιωνικής πόλεως, ‘‘η Δραγαμεστός’’, όπως αναφέρεται σε βυζαντινές πηγές, ή ‘‘το Δραγαμέστον’’ όπως αναφέρεται στις μεταγενέστερες πηγές: Παπαδόπουλος-Κεραμεύς Α., Ανάλεκτα Ιεροσολυμικής Σταχυολογίας, τ. Α΄, Πετρούπολις, 1891, σ. 408-409. –Σαββίδης Αλέξης, (επιμέλεια), Εγκυκλοπαιδικό προσωπογραφικό λεξικό Βυζαντινής ιστορίας και πολιτισμού, τ. Α΄, 1996, σσ. 195-197, λήμμα Ακροπολίτης Κωνσταντίνος (+ c. 1321). -Δημητρακόπουλος Σοφοκλ., Αρχαιότητες και Μνημεία Ξηρομέρου Ακαρνανίας, τχ. Α΄, (1970), σ. 10-12. -Παπαγεωργίου Βασιλική, «Το Κάστρο της Δραγαμεστού», ΙΣΤΟΡΙΚΟΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ, τόμος έκτος, Γιάννενα-Θεσσαλονίκη, 1998, σ. 97-121, σχέδια 1, 2. -Armand Delatte, Les Portulans Grecs, (Paris 1947), σ. 208-209. –Hopf  Κ, Chroniques Grecoromanes, σ. 530. –Hopf Κ., Geschichte Griechenlands vom Beginn des Mittelalters bis auf unsere Zeit (Ersch-Gruber, Algemeine Enzyklopadie der Wissenschaften, 85-86), [I-II], Λιψία 1867-1868), τ. ΙΙ, σ. 103, 105. -Vasmer M., Die Slaven in Griechenland, (Berlin 1941), σ. 70. –Μαλιγκούδης Φαίδων, Οι Σλάβοι στην Ελλάδι, (έκδ. β΄, 1991), σπορράδην. –Παπαγεωργίου Βασλική, ό.π., σ. 100, υποσημ. 21. –Ασωνίτης Σπυρ., Συμβολή στην ιστορία της ΑιτωλοΑκαρνανίας και των νησιών του νότιου Ιονίου. Από την προσάρτηση της Κομητείας της Κεφαλληνίας στο Πριγκηπάτο της Αχαΐας μέχρι το θάνατο του Καρόλου Α΄ Τόκκου: 1325-1429, (διδ. διατριβή, Θεσσαλονίκη 1986), σποράδην. -Συγκέλλου Ευστρατία, Ο πόλεμος στον δυτικό ελλαδικό χώρο κατά τον ύστερο μεσαίωνα (13ος –15ος αι.), (έκδ. Ε.Ι.Ε. / ΙΝΣΤΙΤ. ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ, Μονογραφίες 8, Αθήνα 2008), σποράδην. –Φερεντίνος Γ., Ιστορία της Ακαρνανίας, τ. Β΄, 1989, σ. 119, 123, 129. –Κονιδάρης Γ., Εκκλησιαστική Ιστορία Ελλάδος από της ιδρύσεως των Εκκλησιών αυτής από του Αποστόλου Παύλου μέχρι σήμερον (49/50-1966), τόμος Β, 1970, σ. 110-111, στους καταλόγους των επισκοπών της Μητροπόλεως Ναυπάκτου που συνέταξε ο ίδιος, στηριγμένος σε κώδικες της εποχής του Ισαακίου Β΄ Αγγέλου (1185-1195), δεν συμπεριλαμβάνει την επισκοπή Δραγαμεστού. -Χαραλαμπόπουλος Χαράλ., Συνοπτικό διάγραμμα για τη συγγραφή της Εκκλησιαστικής Ιστορίας της Ναυπάκτου, (2000), σσ. 12-28. -Bees N. A., «Unedierte Schriftstucke aus der Kanzlei des Johannes Apokaukos, des Metropoliten von Naupaktos (in Aetolien)», Byzantinisch Neugriechische Jahrbucher  21, (1976), Παράρτημα, σ. 77, αρ. 17, στ. 11-15, όπου καταγράφεται το κείμενο του Ιωάννου Αποκαύκου: «΄Αγιοί μου δεσπόται και εν κυρίω αγαπητοί αδελφοί και συλλειτουργοί Αετού, Αχελώου, Βουθρωτού και Αδραγαμέστου …». –Για τη χρονολόγηση του εγγράφου στα 1227 μ.Χ., βλ.: Βέη-Σεφερλή Ε., «Προσθήκαι και Παρατηρήσεις», Byzantinisch Neugriechische Jahrbucher 21, (1976), σ. 178, αρ. 17. –Για τη Μονή Μυροδοτούσης Ανατολικού (= Αιτωλικού), δες Κατσαρός Βασ., Κατσαρός Βασ., «Συμβολή στη μελέτη των προβλημάτων βυζαντινής τοπογραφίας στη Δυτική Στερεά (12ος–13ος αι.): Πηγές και δεδομένα», ΕΛΛΗΝΙΚΑ, 13, 1985. -Παπαδόπουλος-Κεραμεύς Α., «Συνοδικά γράμματα Ιωάννου του Αποκαύκου», Βυζαντίς  1, 1909, σ. 23-27: «΄Αγιοί μου δεσπόται και εν κυρίω αγαπητοί αδελφοί και συλλειτουργοί Αετού, Αχελώου, Βουθρωτού και Αδραγαμέστου…». –Για τη χρονολόγηση του εγγράφου στα 1228 μ.Χ., βλ.: Βέη-Σεφερλή Ε., «Προσθήκαι και Παρατηρήσεις», Byzantinisch Neugriechische Jahrbucher 21, (1976), σ. 178. -Πρβλ.: Παπαγεωργίου Βασιλική, ό.π., σ. 102, υποσημ. 25. -Κατσαροπούλου Μ., «Η ΑιτωλοΑκαρνανία στα μέσα του 14ου αιώνα», Πρακτικά του Α΄ Αρχαιολογικού και Ιστορικού Συνεδρίου ΑιτωλοΑκαρνανίας, Αγρίνιο 21-23/10/1988, [1991], σ. 307-313. -Αρχοντίδης Αστέριος, Η Βενετοκρατία στη Δυτική Ελλάδα, (1684-1699): Συμβολή στην Ιστορία της περιοχής του Αμβρακικού Κόλπου και της Αιτωλοακαρνανίας, (διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 1983), σποράδην. -Ασωνίτης Σπύρ., Το Νότιο Ιόνιο κατά τον ΄Οψιμο Μεσαίωνα: Κομητεία Κεφαλληνίας, Δουκάτο Λευκάδας, ΑιτωλοΑκαρνανία, (2005), σ. 116-126. -Μαλτέζος Χρ., «Προσωπογραφικά Βυζαντινής Πελοποννήσου και Ξενοκρατούμενου Ελληνικού Χώρου», Σύμμεικτα  5, (1983), σ. 1-10. -Μέρτζιος Κ. Δ,, «Κάρολος Α' ο Τόκκος προς τον Δόγην της Βενετίας. Μία ανέκδοτος επι­στολή του εξ Ιωαννίνων, του 1425», Ηπειρωτική Εστία, τόμ. 2, (1953), σ. 793. -Μέρτζιος Κ. Δ., «Trois lettres inedites de Charles Tocco en 1427, 1428 et 1432», Akten des XI Internationalen Byzantinistenkongresses, Munchen 1958, [1960], σ. 352-354. –Κορδώοης Μιχ., «Κάστρα Ηπείρου και Αιτωλοακαρνανίας στο Χρονικό των Τόκκων. Γενικά τοπογραφικά χαρακτηριστικά», Αφιέ­ρωμα στον Ν. G. L. Hammond, (Παράρτημα «Μακεδόνικων», αρ. 7, Θεσ/κη 1997), σελ. 251-260. -Παπαγεωργίου Βασιλ., ό.π., σ. 109. -Βοκοτόπουλος Παύλος, Αρχαιολογικό Δελτίο, 27, 1972, Χρονικά, σ. 441. –Βοκοτόπουλος Παύλος, Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική εις την Δυτική Στερεά Ελλάδα και την Ήπειρον από του τέλους του 7ου μέχρι του τέλους του 10ου αι., (Θεσσαλονίκη 1992), σ. 95 κ.εξ. –Παλιούρας Αθαν., Βυζαντινή Αιτωλοακαρνανία, (1985), σ. 299-300. -Απ. Σπυρόπουλος & Μ. Καραμεσίνη, Αντίλαλοι από τα περασμένα του Αστακού και  της πε­ριοχής του, (Αθήνα 1969), σ. 23-24. –Heuzey L., Le Mont Olympe et I' Acarnanie,  (1860), σ. 422. -Παπατρέχας Γεράσιμος, «Βυζαντινά Κάστρα του Ξηρόμερου και η στρατηγική τους σημασία», Πρα­κτικά του Α' Αρχαιολογικού & Ιστορικού Συνεδρίου Αιτωλοακαρνανίας, Αγρίνιο 21-23 Οκτώβρη 1988, σ. 333-339. –Αλεξανδροπούλου Σπυριδούλα, Νότια Αιτωλία: Το οδικό δίκτυο έως τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, (1993), σ. 56-57. –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Οικονομική εκτίμηση περιο­χών της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας: Ανέκδοτη Βενετική Έκθεση προς το Δόγη στα 1688», Ναυπακτιακά, τ. Ε', 1990-91, σ. 187-196. -Τζάνης Μιλτιάδης, «Το κάστρο Δραγαμέστου (Αστακού)», εφημ. Λαός, Αγρίνιο, 13 Μαίου 1956. –Σπυρόπουλος Απόστ., Αστακός: Η σημαντικωτέρα κωμόπολις της Ακαρνανίας, (Αθήνα 1972), σ. 23. -Σπυρόπουλος Απόστ., «η ανακήρυξη του πρώτου τουρκικού σαντζακίου στο Κάρλελι», ΡΟΥΜΕΛΙΩΤΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ  1966, σ. 45-47. -Κοντός Κ., λ.ήμμα «Αστακός», στην Αιτωλοακαρνανική και Ευρυτανική Εγκυκλοπαίδεια, τ. Β΄, σ. 522.

[11] -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 412. -Locatelli  Al., ό.π., σ. 70. -Δες και στον Coronelli  U., Conquista della Serenissima Republica di Venezia della Dalmazia, Epiro e Morea durante la guerraintrapresa contro Mechmeti IV, [Venezia] 1686, σ. 31. Descrizione delli progressi fatti nello slarco del Porto di Dragomeste dall’ Armi Venete l’anno 1684. –Foscarini M., ό.π., σ. 165.

[12] Στην ταύτιση της Uva με το σημερινό χωριό Γουριά προβαίνει η Ελένη Γιαννακοπούλου, «Οικονομική εκτίμηση περιοχών της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας: ανέκδοτη Βενετική έκθεση προς τον δόγη στα 1688», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος 5Ος, 1990-91, (σ. 187-196), σ. 188. 

[13] Το Ανατολικόν (Αιτωλικόν), ως οικιστική εγκατάσταση, απλωνόταν όχι μόνο στο ομώνυμο νησάκι αλλά και στην απέναντι αυτού ανατολική πλευρά του ‘‘Κόλπου Αιτωλικού’’ με την ειδική ονομασία ‘‘Έξω χώρα Αιτωλικού’’.

[14] -Garzoni  P., Istoria della Republica di Venezia in tempo della Sacra Lega, (Venezia 1705), σ. 70. --Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 412. 

[15] -Garzoni  P., ό.π., σ. 71. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 412. 

[16] -Garzoni  P., ό.π., σ. 25. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 412. 

[17] -Locatelli Al., Raconto historico della Veneta guerra in Levante, (Colonia 1691), σ. 71, 87. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973,  σ. 412-413. 

[18] Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 413. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ  6 (1992-93), (σσ. 395-426), σ. 398. –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Οικονομική εκτίμηση περιοχών της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας: ανέκδοτη Βενετική έκθεση προς τον δόγη στα 1688», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος 5Ος, 1990-91, σ. 187-196.

[19]Γιαννακοπούλου Ελένη, «Οικονομική εκτίμηση περιοχών της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας: ανέκδοτη Βενετική έκθεση προς τον δόγη στα 1688», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος 5Ος, 1990-91, σ. 193-194. Πρβλ. άλλες απόψεις βλ. Αστέριος Αρχοντίδης, Η Βενετοκρατία στη Δυτική Ελλάδα (1684-1699): Συμβολή στην Ιστορία της περιοχής του Αμβρακικού κόλπου και της ΑιτωλοΑκαρνανίας, (διδακτορική διατριβή, 1983), σ. 75-86 ειδήσεις για τις σχέσεις των Βενετών με τη Μητρόπολη Ναυπάκτου και Άρτας.

[20] Δες αυτές τις ιστορικές πηγές εις: -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 413. –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Οικονομική εκτίμηση περιοχών της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας: ανέκδοτη Βενετική έκθεση προς τον δόγη στα 1688», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος 5Ος, 1990-91, σ. 187-196. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ  6 (1992-93), σσ. 395-426.  -Αστέριος Αρχοντίδης, Η Βενετοκρατία στη Δυτική Ελλάδα (1684-1699): Συμβολή στην Ιστορία της περιοχής του Αμβρακικού κόλπου και της ΑιτωλοΑκαρνανίας, (διδακτορική διατριβή, 1983). -Ντόκος Κ., Η Στερεά Ελλάς κατά τον ΕνετοΤουρκικόν πόλεμον (1684-1699) και ο Σαλώνων Φιλόθεος, (διδακτορική διατριβή, 1975). –Πλουμίδης Γεώργ., Οι Βενετοκρατούμενες ελληνικές χώρες μεταξύ Δευτέρου και Τρίτου ΤουρκοΒενετικού πολέμου (1503-1537), (Ιωάννινα, 1984). –Πλουμίδης Γ., «Έγγραφα για τη βενετοκρατούμενη Ναύπακτο (1444-1510)», EBBS, 39 (1972), σ. 493-501. –Μέρτζιος Κ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφία», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, Τ. 6 (1957), σ. 489. –Μέρτζιος Κ., «Ειδήσεις περί της Στερεάς Ελλάδος εκ των Αρχείων της Βενετίας», ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΟΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ, , τ. 2 (1969-1970), σ. 376-377.   

[21] -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), (σσ. 395-442), σ. 398-399, όπου και η σχετική βιβλιογραφία. -Ντόκος Κ., Η Στερεά Ελλάς κατά τον ΕνετοΤουρκικόν πόλεμον (1684-1699) και ο Σαλώνων Φιλόθεος, (διδακτορική διατριβή, 1975), σ. 67-69.

[22] -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ  6 (1992-93), (σσ. 395-426), σ. 399, όπου και παραπομπή στις αρχειακές πηγές στη σ. 399 υποσημ. 16.

[23] -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ  6 (1992-93), (σσ. 395-426), σ. 399, όπου και παραπομπή στις αρχειακές πηγές στη σ. 399 υποσημ. 17.

[24] -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ  6 (1992-93), (σσ. 395-426), σ. 399, όπου και παραπομπή στις αρχειακές πηγές στη σ. 399 υποσημ. 17. –Μέρτζιος Κ., «Αρχειακά Ανάλεκτα», στο Αφιέρωμα εις Στίλπωνα Κυριακίδη, (1953), σ. 479: εκτενής αναφορά των ιερέων και δημογερόντων του Ξηρομέρου της 11-9-1690 προς τον Έκτακτο Προβλεπτή Λευκάδος Ιερώνυμο Πριούλι. Βλ. και Γεώργ. Αθανασιάδης-Νόβας, «Η κατάστασις της Αιτωλίας κατά τον 17ο αιώνα», Αρχεία Εταιρείας ΑιτωλοΑκαρνανικών Σπουδών, τ. 1 (1958), σ. 14, όπου εκδίδεται αναφορά του Νικολάου ιερέως και οικονόμου Ναυπάκτου και των δημογερόντων της πόλεως «προς τον εξοχώτατον κατά θάλασσαν Προβλεπτήν Ιάκωβον Κορνέρ», συνημμένη σε Έκθεση του ιδίου (15-7-1690) προς τον Δόγη της Βενετίας.

[25] -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τ.  6 (1992-93), (σσ. 395-442), σ. 400.

[26]-Γιαννακοπούλου Ελένη, στο ίδιο, σ. 400.

[27]-Γιαννακοπούλου Ελένη, στο ίδιο, σ. 400-403.

[28]-Γιαννακοπούλου Ελένη, στο ίδιο, σ. 403.

[29] -Μέρτζιος Κ. Δ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφίαν», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, 6 (1957), σ. 494. -Γκιόλιας Μάρκ., Ιστορία της Ευρυτανίας στους νεότερους χρόνους (1393-1821), (1999), σ. 495-496. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), (σσ. 395-442), σ. 403.

[30] -Μέρτζιος Κ. Δ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφίαν», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, 6 (1957), σ. 494. -Γκιόλιας Μάρκ., Ιστορία της Ευρυτανίας στους νεότερους χρόνους (1393-1821), (1999), σ. 495-496. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), (σσ. 395-442), σ. 403.

[31] -Ντόκος Κ., Η Στερεά Ελλάς κατά τον ΕνετοΤουρκικόν πόλεμον (1684-1699) και ο Σαλώνων Φιλόθεος, (διδακτορική διατριβή, 1975), σ. 61-92. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 413. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ  6 (1992-93), (σσ. 395-426), σ. 403. –Γιαννακοπούλου Ελένη, «Οικονομική εκτίμηση περιοχών της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας: ανέκδοτη Βενετική έκθεση προς τον δόγη στα 1688», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος 5Ος, 1990-91, (σ. 187-196), σ. 190.

[32] Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 413. 

[33] Για τη δράση του Γερακάρη στην Ευρυτανία (εκδίωξη του Bossino) και τη ληστρική κάθοδό του προς την Αιτωλία και Ακαρνανία, δες: -Ντόκος Κ., Η Στερεά Ελλάς κατά τον ΕνετοΤουρκικόν πόλεμον (1684-1699) και ο Σαλώνων Φιλόθεος, (διδακτορική διατριβή, 1975), σ. 40-62. –Μέρτζιος Κ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφία», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, Τ. 6 (1957), σ. 492-493. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τ.  6 (1992-93), σ. 403-404.   

[34] –Μέρτζιος Κ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφία», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, τ. 6 (1957), σ. 492-493: αναφορές του Προβλεπτή Ιερωνύμου Πριούλι προς τον Δόγη 26-5-1689, 30-2-1689=1690, 26-5-1690, 16-2-1691 για τις ληστρικές εφόδους του Γερακάρη στο Ξηρόμερο και στην περιοχή της Ναυπάκτου. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), σ. 404.   

[35] Μέρτζιος Κ., «Η Ρούμελη εις τα Αρχεία της Βενετίας», ΦΘΙΩΤΙΣ  τ. 5 (1959), σ. 204, αναφορά του Μητροπολίτου Αθηνών Μακαρίου Πελεκάνου προς τον Προβλεπτή Ναυπάκτου της 28-1-1691, και σ. 268, αναφορές του Γενικού κατά θάλασσα Προβλεπτή Vendramin προς τον Δόγη 18-7-1692, 28-7-1692, 31-7-1692. Πρβλ.: Γιαννακοπούλου Ελ., «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), σ. 404 υποσημ. 31.   

[36] Αθανασιάδης-Νόβας Γ., «Η κατάστασις της Αιτωλίας κατά τον 17ο αιώνα», Αρχεία Εταιρείας ΑιτωλοΑκαρνανικών Σπουδών, τ. 1 (1958), σ. 14. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τ.  6 (1992-93), σ. 404.

[37] -Μέρτζιος Κ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφία», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, τ. 6 (1957), σ. 492-493. -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), σ. 404.   

[38] Μέρτζιος Κ., «Η Ρούμελη εις τα Αρχεία της Βενετίας», ΦΘΙΩΤΙΣ  τ. 5 (1959), σ. 206. -Γιαννακοπούλου Ελ., «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τόμος  6 (1992-93), (σσ. 395-442), σ. 404.

[39] Μέρτζιος Κ., «Η Ρούμελη εις τα Αρχεία της Βενετίας», ΦΘΙΩΤΙΣ  τ. 5 (1959), σ. 270: Ο Γενικός Προβλεπτής Πελοποννήσου Μικέλ προς τον Δόγη, Τρίπολις 30-3-1693. -Γιαννακοπούλου Ελ., «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τ.  6 (1992-93), σ. 404.

[40] Για τα παθήματα των κατοίκων του Αιτωλικού, δες: -Μέρτζιος Κ., «Συμπλήρωμα εις την Ηπειρωτικήν Χρονογραφία», ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, τ. 6 (1957), σ. 492. Πρβλ.: Γιαννακοπούλου Ελ., «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τ.  6 (1992-93), σ. 404 υποσημ. 36.

[41] -Ντόκος Κ., Η Στερεά Ελλάς κατά τον ΕνετοΤουρκικόν πόλεμον (1684-1699) και ο Σαλώνων Φιλόθεος, (διδακτορική διατριβή, 1975), σ. 61-64. -Αρχοντίδης Αστέριος, Η Βενετοκρατία στη Δυτική Ελλάδα, (1684-1699): Συμβολή στην Ιστορία της περιοχής του Αμβρακικού Κόλπου και της Αιτωλοακαρνανίας, (διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 1983), σ. 84-86. –Ασωνίτης Σπυρ., Συμβολή στην ιστορία της ΑιτωλοΑκαρνανίας και των νησιών του νότιου Ιονίου. Από την προσάρτηση της Κομητείας της Κεφαλληνίας στο Πριγκηπάτο της Αχαΐας μέχρι το θάνατο του Καρόλου Α΄ Τόκκου: 1325-1429, (διδ. διατριβή, Θεσσαλονίκη 1986), passim.. -Ασωνίτης Σπύρ., Το Νότιο Ιόνιο κατά τον ΄Οψιμο Μεσαίωνα: Κομητεία Κεφαλληνίας, Δουκάτο Λευκάδας, ΑιτωλοΑκαρνανία, (2005), passim. -Μέρτζιος Κ., «Ειδήσεις περί της Στερεάς Ελλάδος εκ των Αρχείων της Βενετίας», ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΤΕΡΕΟΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ, , τ. 2 (1969-1970), σ. 363 (έκθεση του Γενικού κατά θάλασσα Προβλεπτή Βιντζέτζο Βεντραμίν Ναύπακτος 15 Ιουνίου 1692). -Γιαννακοπούλου Ελένη, «Η Ιερά Μονή Μυρταρίου Βονίτσης κατ’ ανέκδοτα Βενετικά έγγραφα», Επετηρίς Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, τόμος Δ΄, 1973, σ. 414, σημ. 5 όπου εκτενείς αρχειακές και βιβλιογραφικές αναφορές. -Γιαννακοπούλου Ελ., «Η Βενετοκρατούμενη Ναύπακτος και η περιοχή της (1687-1701): φορολογικά και άλλα δεινοπαθήματα – τα δημογραφικά στοιχεία», ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΑ, τ.  6 (1992-93), σ. 405.